Kabanata X Ang Bayan
Halos nasa tabi ng lawa ang bayan ng San Diego1 sa gitna ng mga bukirin at palayan. Nagluluwas ito ng asukal, bigas, kape at prutas o ibinebenta ito nang mura sa Tsino, na nagsasamantala sa kawalang-malay o bisyo ng mga magsasaka.
Kapag sa isang maaliwalas na araw ang mga bata ay umaakyat sa pinakaitaas na bahagi ng tore ng simbahan, na pinapalamutian ng lumot at mga halamang gumagapang, sila'y sumisigaw ng masayang mga hiyaw, dulot ng kagandahan ng tanawin na nakikita nila. Sa gitna ng mga bubong na nipa, tisa, yero, at cabonegro2, na pinaghihiwalay ng mga halamanan at hardin, bawat isa ay natutukoy ang kanyang munting bahay, ang kanyang maliit na pugad. Lahat ay nagsisilbing palatandaan: isang puno, ang sampalok na may manipis na mga dahon, ang niyog na puno ng bunga na parang si Astarté na nagdadala ng buhay o si Diana ng Efeso na may maraming dibdib, isang nababaluktot na kawayan, isang bunga, isang krus. Doon ang ilog, isang higanteng kristal na ahas, natutulog sa berdeng karpet; dito't doon ay kinukulot ang agos nito ng mga piraso ng bato na nakakalat sa mabuhanging sahig nito; doon ang daluyan ay sumisikip sa pagitan ng dalawang mataas na pampang na kinakapitan, habang namimilipit, ng mga punong may nakalantad na mga ugat; dito naman ay bumubuo ng banayad na dalisdis at ang ilog ay lumalawak at nagiging tahimik. Doon, sa malayo, isang maliit na bahay, na itinayo sa gilid, ay humahamon sa taas, sa mga hangin, at sa bangin, at dahil sa mga manipis nitong haligi o tukod, masasabing isa itong dambuhalang ibong mahahaba ang binti na nag-aabang sa ahas upang salakayin ito. Mga katawan ng palma o ng mga punong may balat pa, na gumagalaw at nanginginig, ang nag-uugnay sa dalawang pampang, at kung masama man silang tulay, sila naman ay mahuhusay na kasangkapang panghimnastika para sa pagbabalanse, na hindi dapat maliitin: ang mga bata ay naaaliw, mula sa ilog na kanilang pinapaliguan, sa pagkabalisa ng babaeng dumadaan na may dalang bakol sa ulo, o ng matandang nanginginig at naihuhulog ang tungkod sa tubig.
Ngunit ang laging nakakatawag ng pansin ay isang masasabi nating tangway ng kagubatan sa gitna ng dagat ng mga taniman. Doon ay may mga punong ilang daang taon na, may hungkag na katawan, na namamatay lamang kapag tinamaan ng kidlat ang mataas na tuktok at ito'y nasusunog: sinasabi na kapag ganoon, ang apoy ay nakukulong at namamatay sa mismong lugar; doon ay may malalaking bato na ang panahon at kalikasan ay binabalutan ng pelus ng lumot: ang alikabok ay naiipon nang patong-patong sa kanilang mga butas, ang ulan ay pinipirmi ito at ang mga ibon ay nagtatanim ng mga buto. Ang tropikal na halaman ay malayang lumalago: mga palumpong, mga damo, mga kurtina ng mga baging na nagkakabit-kabit, ay dumadaan mula sa isang puno patungo sa isa pa, nakabitin sa mga sanga, kumakapit sa mga ugat, sa lupa, at tila hindi pa kontento si Flora, nagtatanim pa siya ng mga halaman sa ibabaw ng mga halaman; lumot at mga kabute ay nabubuhay sa mga bitak na balat, at mga halamang dapo, mga kaaya-ayang panauhin, ay nagkakahalo ang mga yakap sa mga dahon ng punong mapagpatuloy sa kanila.
Ang kagubatang iyon ay iginagalang: tungkol dito ay may mga kakaibang alamat, ngunit ang pinakakapani-paniwala at dahil dito ay hindi gaanong pinaniniwalaan at nalalaman ay tila ang sumusunod.
Noong ang bayan ay isa pang kahabag-habag na kumpol ng mga barung-barong, at sa mga tinatawag-tawag lamang na kalye ay tumutubo pa ang damo, sa mga panahong iyon na sa gabi ay dumarating ang mga usa at baboy-damo, isang araw ay dumating ang isang matandang Kastila na may malalim na mga mata at nakapagsasalita ng Tagalog nang may kahusayan. Pagkatapos niyang bisitahin at libutin ang mga lupa sa iba't ibang direksyon, nagtanong siya tungkol sa mga may-ari ng kagubatan kung saan may mga mainit na bukal. May ilang nagpakilalang may-ari, at binili ito ng matanda kapalit ng mga damit, alahas at kaunting pera. Pagkatapos, hindi malaman kung paano, siya'y nawala. Ang mga tao ay naniwalang siya'y naengkanto na, nang isang masangsang na amoy, na nagmumula sa kalapit na kagubatan, ay nakatawag ng pansin ng ilang pastol; sinundan nila ito at natagpuan ang matanda na nabubulok na, nakabitin sa sanga ng isang balete. Noong nabubuhay pa ay nakatatakot na siya dahil sa kanyang malalim, mala-yungib na boses, sa kanyang lubog na mga mata at walang tunog na tawa; ngunit ngayon, dahil nagpakamatay siya, ginugulo niya ang tulog ng mga kababaihan. Ang ilan ay itinapon ang mga alahas sa ilog at sinunog ang mga damit, at mula nang mailibing ang bangkay sa paanan mismo ng balete, wala nang taong naglakas-loob na magtungo doon. Isang pastol, na naghahanap ng kanyang mga hayop, ay nagsabing nakakita siya ng mga ilaw; pumunta ang mga kabataan, at sila'y nakarinig ng mga daing. Isang kawawang mangingibig, na upang makuha ang pansin ng kanyang iniibig ay nangakong magpapalipas ng gabi sa ilalim ng puno at ipupulupot sa katawan nito ang isang mahabang baging, ay namatay sa isang mabilis na lagnat, na dumapo sa kanya kinabukasan ng gabi ng kanyang pustahan. Marami pang mga kuwento at alamat ang kumakalat tungkol sa lugar na ito.
Ngunit lumipas ang mga buwan at dumating ang isang binata, na tila isang mestizo [taong may halong lahi] na Kastila, na nagsabing siya ang anak ng namatay, at nanirahan sa sulok na iyon at itinuon ang sarili sa pagsasaka, lalo na sa pagtatanim ng añil [halamang pinagkukunan ng tinang asul]. Si Don Saturnino ay isang tahimik na binata at may marahas na ugali, minsan ay malupit, ngunit siya ay napakaaktibo at masipag: pinalibutan niya ng pader ang libingan ng kanyang ama, na binibisita niya nang mag-isa paminsan-minsan. Nang siya'y tumanda, nagpakasal siya sa isang dalaga mula sa Maynila, at sa kanya niya naging anak si Don Rafael, ang ama ni Crisóstomo.
Si Don Rafael, mula pagkabata, ay napamahal na sa mga magsasaka: ang agrikultura, na dinala at pinalaganap ng kanyang ama, ay mabilis na umunlad; dumagsa ang mga bagong naninirahan, dumating ang maraming Tsino, ang maliit na baryo ay naging isang nayon at nagkaroon ng kurang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]; pagkatapos ang nayon ay naging bayan, namatay ang kura at dumating si Fray Dámaso, ngunit ang libingan at ang kalapit na teritoryo ay iginagalang pa rin. Ang mga bata ay minsan naglalakas-loob, na may dalang mga pamalo at bato, na maglibot sa paligid, upang mamitas ng bayabas, papaya, lumboy [duhat], at iba pa, at nangyayari na sa kalagitnaan ng kanilang ginagawa, o kapag tahimik nilang pinagmamasdan ang lubid na umuugoy mula sa sanga, ay may bumabagsak na isa o dalawang bato, na hindi malaman kung saan galing; pagkatapos sa sigaw na "ang matanda! ang matanda!" ay itinatapon nila ang mga prutas at pamalo, tumatalon mula sa mga puno, tumatakbo sa pagitan ng mga bato at palumpong at hindi tumitigil hanggang makalabas ng kagubatan, maputla, hinihingal ang ilan, umiiyak ang iba, at kakaunti lamang ang tumatawa.