Kabanata XII Undas

Ang tanging bagay na walang pagtatalo na nagtatangi sa tao mula sa mga hayop ay ang pagsamba na ibinibigay nila sa mga yumao. At, kakaibang bagay, ang kaugaliang ito ay lalong malalim ang pagkakaugat habang lalong hindi sibilisado ang mga bayan.

Isinusulat ng mga mananalaysay na ang mga sinaunang naninirahan sa Pilipinas ay sumasamba at dinidiyos ang kanilang mga ninuno; ngayon ay kabaligtaran ang nangyayari: ang mga patay ang kailangang magpakupkop sa mga buhay. Sinasabi rin nila na ang mga taga-Nueva Guinea ay nag-iingat ng mga buto ng kanilang mga patay sa mga kahon at nakikipag-usap sa kanila; karamihan sa mga bayan sa Asya, Aprika, at Amerika ay nag-aalok sa kanila ng mga pinakamasarap na pagkain mula sa kanilang mga kusina o ang mga paboritong pagkain ng mga yumao noong sila'y nabubuhay pa, at nagdaraos ng mga piging na inaakalang dinadaluhan ng mga yumao. Ang mga Ehipsiyo ay nagtayo ng mga palasyo para sa kanila, ang mga Muslim ay maliliit na kapilya, at iba pa, ngunit ang bayan na pinakadalubhasa sa bagay na ito at pinakanakakikilala sa puso ng tao ay ang bayan ng Dahomey. Alam ng mga itim na ito na ang tao ay mapaghiganti; kaya, sabi nila, upang mapasaya ang yumao, walang mas mabuti kundi isakripisyo para sa kanya sa ibabaw ng libingan ang lahat ng kanyang mga kaaway; at dahil ang tao ay mausisa at hindi malalaman kung paano maglibang sa kabilang buhay, nagpapadala sila sa kanya taun-taon ng isang koreo sa katauhan ng isang pinugutang alipin.

Tayo ay naiiba sa lahat. Sa kabila ng mga inskripsyon sa mga libingan, halos walang naniniwala na nagpapahinga ang mga patay, at lalong hindi na nagpapahinga sila nang payapa. Ang pinakamaasahin ay nag-iisip na ang kanyang mga lolo't lola sa tuhod ay iniihaw pa rin sa Purgatoryo, at kung hindi man siya mahatulan sa impiyerno, maaari pa niya silang samahan doon nang maraming taon. At ang sinumang nais sumalungat sa atin ay bumisita sa mga simbahan at mga sementeryo ng bansa sa araw na ito, magmasid, at makikita niya. Ngunit dahil nandito tayo sa bayan ng San Diego, bisitahin natin ang sementeryo nito.

Sa kanluran, sa gitna ng mga palayan, naroon, hindi ang lungsod, kundi ang baryo ng mga patay: patungo rito ang isang makitid na daan, maalikabok sa mga araw ng init at maaaring daanan ng bangka sa mga araw ng ulan. Isang pintuang kahoy at isang bakod na kalahating bato at kalahating kawayan at mga patpat, tila naghihiwalay dito mula sa bayan ng mga tao, ngunit hindi mula sa mga kambing ng kura at ilang mga baboy ng kapitbahayan, na pumapasok at lumalabas upang magsiyasat sa mga libingan o pasayahin ng kanilang presensya ang malungkot na pook na iyon.

Sa gitna ng malawak na bakurang iyon ay nakatayo ang isang malaking krus na kahoy sa isang pedestal na bato. Binaluktot ng bagyo ang INRI nitong yari sa lata, at binura ng ulan ang mga letra. Sa paanan ng krus, tulad sa tunay na Golgota, ay may isang magulong tumpok ng mga bungo at buto, na walang pakialam na itinatapon ng sepulturero mula sa mga hukay na kanyang binubuksan. Doon ay malamang na maghintay, hindi ng muling pagkabuhay ng mga patay, kundi ng pagdating ng mga hayop, na sa kanilang mga likido ay magpapainit at maghuhugas sa mga malamig na kahubaran. Sa paligid ay may mga bagong hukay na makikita: dito ang lupa ay lumubog, doon ay bumubuo ng maliit na burol. Tumutubo sa kanilang kasariwaan ang tarambulo at pandakaki¹: ang una upang tusukin ang mga binti ng kanyang matitinik na bunga, at ang pangalawa upang idagdag ang kanyang amoy sa amoy ng sementeryo kung sakaling hindi pa sapat ang amoy nito. Gayunpaman, may ilang munting bulaklak na nagbibigay-kulay sa lupa, mga bulaklak na, tulad ng mga bungong iyon, ay kilala lamang ng kanilang Lumikha: ang ngiti ng kanilang mga talulot ay maputla, at ang kanilang pabango ay ang pabango ng mga libingan. Ang damo at mga baging ay tinatakpan ang mga sulok, umaakyat sa mga pader at mga nitso, binibihisan at pinapaganda ang hubad na kapangitan; minsan ay pumapasok sila sa mga bitak na ginawa ng mga pagyanig at lindol, tinatago sa mga mata ang mga kagalang-galang na kawalan ng libingan.

Sa oras na pumasok tayo, naitaboy na ng mga tao ang mga hayop; tanging ilang baboy, hayop na mahirap kumbinsihin, ang sumisilip na may kumikislap na maliliit na mata, inilalabas ang ulo sa isang malaking butas ng bakod, itinataas ang nguso sa hangin at tila sinasabi sa isang babaeng nagdarasal:

Baboy: Huwag mong kainin lahat; tirhan mo ako ng kaunti, ha?

Dalawang lalaki ang naghuhukay ng isang hukay malapit sa pader na nagbabantang gumuho: ang isa, na siya ang sepulturero, ay ginagawa ito nang walang pakialam: itinatapon ang mga buto ng gulugod at iba pang buto, tulad ng isang hardinero na nagtatapon ng mga bato at tuyong sanga; ang isa ay nag-aalala, pinagpapawisan, naninigarilyo at dumudura sa bawat sandali.

Naninigarilyo: Hoy!—sabi ng naninigarilyo, sa Tagalog.—Hindi ba mas mabuti kung maghukay tayo sa ibang lugar? Ito ay masyadong bago.

Sepulturero: Pare-pareho lang namang bago ang mga hukay.

Naninigarilyo: Hindi ko na kaya! Ang butong nabiyak mo ay dumudugo pa... hum! at ang mga buhok na iyan?

Sepulturero: Napakaselan mo naman!—sumbat ng isa.—Para ka namang eskribyente ng Tribunal! Kung ikaw ang humukay, tulad ng ginawa ko, ng isang bangkay na dalawampung araw na, sa gabi, sa dilim, habang umuulan... Namatay ang aking lampara.

Ang isa ay nanginig.

Sepulturero: Natanggal ang mga pako ng kabaong, ang patay ay lumabas ng kalahati, mabaho... at kailangan mo itong buhatin... at umuulan, at pareho kaming basa, at...

Naninigarilyo: Brrr! At bakit mo hinukay?

Tiningnan siya ng sepulturero nang may pagtataka.

Sepulturero: Bakit? Alam ko ba? Inutusan ako!

Naninigarilyo: Sino ang nag-utos sa iyo?

Ang sepulturero ay bahagyang umatras at sinuri ang kanyang kasama mula ulo hanggang paa.

Sepulturero: Aba! para kang Kastila; ganito rin ang mga itinanong sa akin pagkatapos ng isang Kastila, pero palihim. Sasagutin kita tulad ng pagsagot ko sa kanya: inutusan ako ng malaking kura.

Naninigarilyo: Ah! at ano ang ginawa mo pagkatapos sa bangkay?—patuloy na tanong ng maselan.

Sepulturero: Diyablo! kung hindi kita kilala at alam na tao ka, sasabihin kong ikaw ay tunay na Kastilang sibil: nagtatanong ka tulad ng isang iyon. Kaya... inutusan ako ng malaking kura na ilibing ito sa sementeryo ng mga Tsino, pero dahil mabigat ang kabaong at malayo ang sementeryo ng mga Tsino...

Naninigarilyo: Hindi, hindi! Hindi na ako maghuhukay!—putol ng isa, puno ng takot, binitiwan ang pala at lumundag palabas ng hukay;—nabiyak ko ang isang bungo at natatakot akong hindi ako nito patutulugin ngayong gabi.

Ang sepulturero ay tumawa nang malakas nang makita ang maselan na lumalayo habang paulit-ulit na nag-aantanda.

Ang sementeryo ay unti-unting napupuno ng mga lalaki at babae, nakadamit-luksa. Ang ilan ay naghahanap nang ilang sandali ng hukay, nagtatalo sa isa't isa, at, tila hindi nagkakasundo, nagkakahiwalay at bawat isa ay lumuluhod kung saan sa tingin nila ay tama; ang iba, na may mga nitso para sa kanilang mga kamag-anak, ay nagsisindi ng mga kandila at taimtim na nagdarasal; naririnig din ang mga buntong-hininga at mga hikbi na sinusubukang palakihin o pigilin. Naririnig na ang ugong ng mga orápreo [bulol na ora pro eo: ipanalangin mo siya], orápreiss [bulol na ora pro eis: ipanalangin mo sila] at requiemæternams [bulol na requiem aeternam: walang-hanggang kapahingahan].

Isang matandang lalaki, na may buhay na mga mata, ay pumasok na walang takip sa ulo. Nang makita siya, marami ang tumawa, at ilang mga babae ang kumunot ang noo. Ang matanda ay tila walang pakialam sa mga ganitong pagpapakita, dahil siya ay lumapit sa tumpok ng mga bungo, lumuhod at naghanap ng ilang sandali ng isang bagay sa mga buto; pagkatapos ay maingat niyang inalis ang mga bungo isa-isa, at tila hindi niya nakita ang hinahanap, kumunot ang noo, umiling, tumingin sa paligid, at sa wakas ay tumayo at lumapit sa sepulturero.

Matanda: Hoy!—sabi niya.

Itinaas ng sepulturero ang ulo.

Matanda: Alam mo ba kung nasaan ang isang magandang bungo, puti tulad ng laman ng niyog, na may kumpletong mga ngipin, at iniingatan ko roon sa paanan ng krus, sa ilalim ng mga dahong iyon?

Ang sepulturero ay kumibit-balikat.

Matanda: Tingnan mo!—dagdag ng matanda habang ipinapakita ang isang pilak na barya;—wala akong iba kundi ito, pero ibibigay ko ito sa iyo kung mahahanap mo ito.

Ang kislap ng barya ay nagpag-isip sa kanya, tumingin siya sa osaryo at sinabi:

Sepulturero: Wala ba doon? Wala? Kung ganoon, hindi ko alam.

Matanda: Alam mo ba? Kapag binayaran ako ng mga may utang sa akin, bibigyan kita ng higit pa,—patuloy ng matanda.—Ito ay bungo ng aking asawa; kaya kung mahahanap mo ito...

Sepulturero: Wala ba doon? Kung ganoon, hindi ko alam! Pero kung gusto ninyo, mabibigyan ko kayo ng iba.

Matanda: Para kang libingan na hinuhukay mo!—sumbat ng matanda nang may nerbiyos;—hindi mo alam ang halaga ng nawawala sa iyo. Para kanino ang hukay?

Sepulturero: Alam ko ba? Para sa isang patay!—sagot ng isa nang masama ang loob.

Matanda: Para kang libingan, para kang libingan!—ulit ng matanda habang tumatawa nang tuyo;—hindi mo alam ang itinatapon mo, ni ang nilulunok mo. Maghukay ka, maghukay ka!

At tumalikod siya patungo sa pintuan.

Samantala, natapos na ng sepulturero ang kanyang gawain; dalawang bunton ng sariwa at mapulang lupa ang nakatayo sa gilid ng hukay. Kumuha siya ng buyo mula sa kanyang salakot, at nagsimulang nguyain ito, habang tulalang pinagmamasdan ang lahat ng nangyayari sa kanyang paligid.