Kabanata XVI Sisa

Ang gabi ay madilim: natutulog nang tahimik ang mga kapitbahay; ang mga pamilyang naalala ang mga yumao ay nagpapahinga nang payapa at kuntento: nagdasal sila ng tatlong bahagi ng rosaryo na may mga requiem [mga dasal para sa kaluluwa ng patay], ang nobena para sa mga kaluluwa, at nagsindi ng maraming kandila sa harap ng mga banal na imahen. Ang mga mayayaman at may kakayahan ay tumupad sa mga obligasyon sa mga pumanaw na nag-iwan sa kanila ng kayamanan; kinabukasan ay makikinig sila ng tatlong misa na sinasabi ng bawat pari, magbibigay ng dalawang piso para sa isa pang misa sa kanilang intensyon, at pagkatapos ay bibili ng bula para sa mga yumao, puno ng indulhensiya. Sa totoo lang, ang Banal na Katarungan ay hindi mukhang kasing-higpit ng sa tao.

Ngunit ang mahirap, ang dukha na halos hindi kumikita ng sapat upang mabuhay at kailangang magbigay ng suhol sa mga directorcillo [kalihim ng pamahalaang-bayan], eskribyente, at sundalo para payagan siyang mabuhay nang payapa, ay hindi natutulog nang payapa tulad ng iniisip ng mga makata ng palasyo, na marahil ay hindi pa naranasan ang haplos ng kahirapan. Ang mahirap ay malungkot at nag-iisip. Sa gabing iyon, kung kaunti man siyang nagdasal, marami siyang nanalangin, may sakit sa mga mata at luha sa puso. Wala siyang mga nobena, ni alam ang mga jaculatoria [maiikling dalangin], ni mga berso, ni mga oremus [mga panalanging Latin ng misa] na ginawa ng mga prayle para sa mga walang sariling ideya, ni sariling damdamin; hindi rin niya ito naiintindihan. Nagdarasal siya sa wika ng kanyang kahirapan; ang kanyang kaluluwa ay umiiyak para sa kanya at para sa mga yumaong ang pag-ibig ay siyang kanyang yaman. Ang kanyang mga labi ay maaaring bumigkas ng mga pagbati, ngunit ang kanyang isipan ay sumisigaw ng mga hinaing at nag-aakusa ng mga pagdaing. Masisiyahan ba kayo, ikaw na nagpala sa kahirapan, at kayo mga anino na pinahihirapan, sa simpleng panalangin ng mahirap, na binigkas sa harap ng isang hindi maayos na larawan, sa liwanag ng isang timsim¹, o nais ba ninyo ang mga kandila sa harap ng mga Kristong duguan, ng mga Birhen na may maliit na bibig at mga mata ng kristal, ang mga misa sa Latin, na sinasabi ng pari nang parang makina? At ikaw, Relihiyong ipinangaral para sa sangkatauhang naghihirap, nakalimutan mo na ba ang iyong misyon na aliwin ang inaapi sa kanyang kahirapan at ibaba ang makapangyarihan sa kanyang kayabangan, at ngayon ay may mga pangako lamang para sa mayayaman, para sa mga kayang magbayad sa iyo?

Ang mahirap na balo ay nagbabantay sa tabi ng mga anak na natutulog sa kanyang tabi; iniisip niya ang mga bulang kailangang bilhin para sa kapahingahan ng mga magulang at ng yumaong asawa. "Isang piso," sabi niya, "isang piso ay isang linggo ng pagmamahal para sa aking mga anak, isang linggo ng tawanan at kasiyahan, ang aking ipon ng isang buwan, isang damit para sa aking anak na nagdadalaga na..."—"Ngunit kailangan mong patayin ang mga apoy na ito," sabi ng tinig na narinig niyang mangaral; "kailangan mong magsakripisyo." Oo! Kailangan! Ang Simbahan ay hindi nagliligtas nang libre ng mga kaluluwang mahal mo: hindi ito namamahagi ng mga bula nang libre. Kailangan mong bilhin ito at, sa halip na matulog sa gabi, magtatrabaho ka. Hayaang ipakita muna ng iyong anak na dalaga ang kanyang mahinhing kahubaran; mag-ayuno ka, sapagkat mahal ang langit! Talagang tila hindi pumapasok sa langit ang mga mahihirap!

Ang mga kaisipang ito ay lumilipad sa pagitan ng sahig, kung saan nakalatag ang simpleng banig, at ng palupo [gulugod ng bubong] kung saan nakabitin ang duyang pinag-uugoyan ng bata. Ang kanyang paghinga ay madali at payapa; paminsan-minsan ay ngumunguya ng laway at bumibigkas ng mga tunog: nangangarap kumain ang gutom na tiyan na hindi nasiyahan sa ibinigay ng mga nakatatandang kapatid.

Ang mga kuliglig ay kumakanta nang monotonong pinagsasama ang kanilang walang hanggang nota sa mga huni ng grillo [insektong humuhuni sa gabi], na nakatago sa damuhan, o ng zarandija [isang uri ng kuliglig] na lumalabas sa kanilang lungga upang maghanap ng pagkain, habang ang tuko², na hindi na natatakot sa tubig, ay ginugulo ang konsiyerto sa kanyang malas na tinig na sumisilip ang ulo sa butas ng isang nabubulok na puno. Ang mga aso ay tumatahol nang malungkot sa kalye, at ang mapamahiin na nakikinig ay naniniwalang nakikita ng mga hayop ang mga espiritu at mga anino. Ngunit ni ang mga aso ni ang iba pang mga insekto ay hindi nakikita ang mga sakit ng tao, at gayunpaman, napakarami ang umiiral!

Doon sa malayo sa bayan, sa isang oras na layo, nakatira ang ina nina Basilio at Crispín, asawa ng isang lalaking walang puso, na nagsisikap mabuhay para sa kanyang mga anak habang ang asawa ay naglalagalag at nagsusugal ng manok. Ang kanilang mga pagkikita ay bihira, ngunit laging masakit. Inalisan siya ng asawa ng kanyang iilang alahas upang tustusan ang kanyang mga bisyo, at nang wala nang maipagkaloob si Sisa³ para sa mga kapritso ng kanyang asawa, nagsimula itong saktan siya. Mahina ang loob, mas may puso kaysa utak, siya ay marunong lamang magmahal at umiyak. Para sa kanya, ang kanyang asawa ay kanyang Diyos; ang kanyang mga anak ay kanyang mga anghel. Siya, na alam kung gaano siya iniidolo at kinatatakutan, ay umasta rin tulad ng lahat ng huwad na diyos; bawat araw ay nagiging mas malupit, hindi makatao, at mapag-utos.

Nang tanungin siya ni Sisa, minsang nakita niya itong mas madilim ang mukha kaysa dati, tungkol sa kanyang plano na gawing sakristan si Basilio, patuloy itong hinahaplos ang manok, hindi nagsabi ng oo o hindi, at nagtanong lamang kung kikita ng malaking pera. Hindi siya naglakas-loob na magpilit; ngunit ang kanyang apuradong kalagayan at ang pagnanais na matutong magbasa at magsulat ang mga bata sa paaralan ng bayan ay nagpilit sa kanya na ituloy ang plano. Hindi rin nagsalita ang asawa.

Sa gabing iyon, mga alas-diyes y media o alas-onse, nang nagniningning na ang mga bituin sa kalangitang nilinis ng bagyo, nakaupo si Sisa sa isang bangkong kahoy, tinitingnan ang ilang sanga na kalahating nasusunog sa kanyang kalan, na binubuo ng mga batong magaspang na halos may mga sulok. Sa isa sa mga tripod na ito o tungko [batong patungan ng palayok], may isang maliit na kaldero kung saan nagluluto ng kanin, at sa ibabaw ng mga baga ay tatlong tuyong sardinas, na ibinebenta ng tatlo sa dalawang kuwarto.

Inilapat niya ang kanyang baba sa kanyang palad, tinitingnan ang dilaw at mahinang apoy na ibinibigay ng kawayan, na ang mga panandaliang baga ay agad nagiging abo; isang malungkot na ngiti ang nagbigay liwanag sa kanyang mukha. Naalala niya ang nakakatawang bugtong ng kaldero at ng apoy, na minsang iminungkahi ni Crispín sa kanya. Ang bata ay nagsabi:

Naupú si Maitim, sinulut ni Mapulá

Nang malaó y kumara kará⁴.

Siya ay bata pa at makikita na minsan ay maganda at kaakit-akit. Ang kanyang mga mata, na tulad ng kanyang kaluluwa, ay ibinigay niya sa kanyang mga anak, ay maganda, may mahahabang pilikmata at malalim na tingin; ang kanyang ilong ay maayos ang hugis; ang kanyang maputlang mga labi, ay may magandang hugis. Siya ay tinatawag ng mga Tagalog na kayumanging kaligatan, ibig sabihin, morena, ngunit may malinis at purong kulay. Sa kabila ng kanyang kabataan, ang sakit, o marahil ang gutom, ay nagsisimulang sumira sa kanyang maputlang pisngi, ang kanyang makapal na buhok, na minsan ay palamuti ng kanyang sarili, kung ito'y maayos pa rin ay hindi dahil sa pagkamalandi, kundi dahil sa nakasanayan: isang napakasimpleng pusod na walang ipit o palamuting suklay.

Ilang araw na siyang hindi lumalabas ng bahay, nananahi ng isang gawaing ipinagbilin sa kanya na tapusin sa lalong madaling panahon. Siya, upang kumita ng pera, ay hindi nakinig ng misa nang umagang iyon, dahil ang pagpunta at pagbalik sa bayan ay aabot ng dalawang oras sa pinakamababa:—ang kahirapan ay nag-uudyok na magkasala!—Matapos tapusin ang kanyang trabaho, dinala niya ito sa may-ari, ngunit nangako lamang itong magbabayad.

Buong araw siyang nag-iisip ng mga kasiyahan sa gabi: nalaman niyang darating ang kanyang mga anak, at naisip niyang ipaghanda sila. Bumili siya ng sardinas, kumuha mula sa kanyang maliit na hardin ng pinakamagandang mga kamatis, dahil alam niyang ito ang paboritong pagkain ni Crispín; humingi siya sa kanyang kapitbahay, ang pilosopong Tasio, na nakatira sa kalahating kilometro, ng tapa ng baboy-ramo at isang hita ng ligaw na pato, ang mga paboritong pagkain ni Basilio. At puno ng pag-asa, niluto niya ang pinakamaputing kanin, na siya mismo ang nag-ani sa mga bukid. Ito nga ay isang hapunan ng mga pari para sa mga mahihirap na bata.

Ngunit sa isang malas na pagkakataon, dumating ang asawa at kinain ang kanin, ang tapa ng baboy-ramo, ang hita ng pato, limang sardinas at ang mga kamatis. Hindi nagsalita si Sisa, kahit na parang siya ang kinakain. Nang busog na siya, naalala niyang tanungin ang tungkol sa mga anak; noon lamang nakangiti si Sisa at, masaya, nangako sa sarili na hindi kakain ng hapunan nang gabing iyon, dahil sa natira ay hindi sapat para sa tatlo. Ang ama ay nagtanong tungkol sa kanyang mga anak, at ito para sa kanya ay higit pa sa pagkain.

Pagkatapos ay kinuha niya ang kanyang manok at nais umalis.

Sisa: Ayaw mo bang makita sila?—tanong niya nang nanginginig;—sinabi sa akin ng matandang Tasio na baka magtagal sila ng kaunti; si Crispín ay marunong nang magbasa at... baka si Basilio ay magdala ng kanyang suweldo!

Sa huling dahilan na ito, ang asawa ay tumigil, nag-alinlangan, ngunit nagtagumpay ang kanyang mabuting anghel.

Asawa ni Sisa: Sa kasong iyon, itabi mo sa akin ang isang piso!—sabi niya, at umalis.

Si Sisa ay umiyak nang labis, ngunit naalala ang kanyang mga anak at pinahid ang mga luha. Nagluto siya ng bagong kanin, at inihanda ang tatlong natirang sardinas: bawat isa ay magkakaroon ng isa at kalahati.

Sisa: Magkakaroon sila ng magandang gana!—iniisip niya;—mahaba ang daan at ang mga gutom na tiyan ay walang puso.

Nakikinig sa bawat tunog, natagpuan natin siyang nakikinig sa pinakamagaan na mga yapak; malakas at malinaw, Basilio; magaan at hindi pantay, Crispín, iniisip niya.

Ang kalaw⁵ ay kumanta sa kagubatan ng dalawa o tatlong beses na mula nang tumigil ang ulan, ngunit hindi pa rin dumarating ang kanyang mga anak.

Inilagay niya ang mga sardinas sa loob ng kaldero upang hindi lumamig at lumapit sa pintuan ng kubo upang tumingin sa daan. Upang maaliw, nagsimula siyang umawit nang mahina. Mayroon siyang magandang tinig, at kapag naririnig ng kanyang mga anak ang kanyang pag-awit ng kundiman⁶ ay umiiyak sila nang hindi alam kung bakit. Ngunit nang gabing iyon, nanginginig ang kanyang tinig, at ang mga nota ay lumalabas nang tamad.

Itinigil niya ang kanyang pag-awit at ibinaon ang tingin sa kadiliman. Walang taong dumarating mula sa bayan, maliban sa hangin na nagpapabagsak ng tubig mula sa malalapad na dahon ng mga saging.

Biglang nakita niyang may isang itim na aso na lumitaw sa harap niya; ang hayop ay nag-aamoy ng kung ano sa daan. Natakot si Sisa, kumuha ng bato at inihagis ito. Tumakbo ang aso na umaalulong nang malagim.

Hindi mapamahiin si Sisa, ngunit dahil sa dami ng narinig niyang kuwento tungkol sa mga kutob at mga itim na aso, natakot siya. Agad niyang isinara ang pinto, at umupo sa tabi ng ilaw. Ang gabi ay pabor sa mga paniniwala, at ang imahinasyon ay pinupuno ang hangin ng mga multo.

Sinubukan niyang magdasal, manawagan sa Birhen, sa Diyos upang pangalagaan ang kanyang mga anak, lalo na ang kanyang munting si Crispín. At nang hindi sinasadya, nakalimutan niya ang dasal upang hindi na isipin kundi sila lamang, inaalala ang mga mukha ng bawat isa, ang mga mukhang iyon na palaging ngumingiti sa kanya, maging sa panaginip, maging sa paggising. Ngunit bigla niyang naramdaman ang pagtaas ng kanyang mga buhok, ang kanyang mga mata ay lumaki nang husto; ilusyon o realidad, nakita niya si Crispín na nakatayo sa tabi ng kalan, doon kung saan siya karaniwang nakaupo upang makipag-usap sa kanya. Ngayon ay wala siyang sinasabi; tinitingnan siya ng kanyang malalaking mata na puno ng pag-iisip, at ngumingiti.

Basilio: Inay, buksan ninyo! buksan ninyo, inay!—sabi ng boses ni Basilio mula sa labas.

Si Sisa ay biglang nanginig at ang pangitain ay nawala.