Kabanata XXII Mga Ilaw at Anino

Lumipas na ang tatlong araw mula sa mga pangyayaring aming isinalaysay. Ang tatlong araw na ito, kasama ang mga gabi, ay ginugol ng bayan ng San Diego sa paghahanda ng pista at sa mga komentaryo, habang nagbubulung-bulungan.

Habang ninanamnam ang mga darating na kasiyahan, ang ilan ay nagsasalita ng masama tungkol sa gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan], ang iba naman tungkol sa tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan], ang iba pa tungkol sa mga kabataan, at hindi nawawala ang mga sumisisi sa lahat dahil sa lahat ng bagay.

Pinag-uusapan ang pagdating ni María Clara, na kasama si Tiya Isabel. Natutuwa sila dahil mahal nila ito, at habang lubos na hinahangaan ang kanyang kagandahan, nagtataka rin sila sa mga pagbabagong dinaranas ng ugali ni Padre Salví.

Mga Nagkukumpisal: “Madalas siyang wala sa sarili habang nagmimisa; hindi na siya gaanong nakikipag-usap sa amin, at kitang-kita na pumapayat siya at nagiging walang-imik,” sabi ng mga nagkukumpisal sa kanya.

Nakikita ng kusinero na pumapayat siya bawat minuto, at nagrereklamo ito sa kaunting pansin na ibinibigay ng pari sa kanyang mga luto. Ngunit ang higit na nagpapaigting sa bulung-bulungan ng mga tao ay ang pagkakita sa kumbento ng higit sa dalawang ilaw tuwing gabi habang si Padre Salví ay dumadalaw sa isang pribadong bahay... sa bahay ni María Clara! Nagkukrus ang mga beata [mga babaeng labis na relihiyoso], ngunit patuloy sa pagbubulung-bulungan.

Si Juan Crisóstomo Ibarra ay nagpadala ng telegrama mula sa kabisera ng lalawigan upang batiin si Tiya Isabel at ang pamangkin nito, ngunit hindi ipinaliwanag ang dahilan ng kanyang pagkawala. Marami ang naniniwala na siya ay nakabilanggo dahil sa kanyang inasal kay Padre Salví noong hapon ng Araw ng mga Santo. Ngunit lalong umigting ang mga komentaryo nang makita siya, sa hapon ng ikatlong araw, na bumaba mula sa isang karwahe sa harap ng munting bahay ng kanyang mapapangasawa at magalang na bumati sa paring papunta rin doon.

Walang nag-aalala tungkol kay Sisa at sa kanyang mga anak.

Kung pupunta tayo ngayon sa bahay ni María Clara, isang magandang pugad sa gitna ng mga puno ng dalandan at ilang-ilang, aabutan pa natin ang dalawang kabataan, nakadungaw sa isang bintanang tanaw ang lawa. Nililiman ito ng mga bulaklak at mga halamang gumagapang, na umaakyat sa mga kawayan at alambre at nagkakalat ng banayad na halimuyak.

Ang kanilang mga labi ay bumubulong ng mga salita, mas malambing kaysa sa kaluskos ng mga dahon at mas mabango kaysa sa hanging puno ng halimuyak na naglalakbay sa hardin. Ito ang oras kung kailan ang mga sirena ng lawa, sinasamantala ang mga anino ng mabilis na takipsilim, ay inilalabas sa ibabaw ng mga alon ang kanilang masasayang munting ulo upang hangaan at batiin ng kanilang mga awit ang naghihingalong araw. Sinasabi na asul ang kanilang mga mata at buhok, na sila ay may korona ng mga halamang-tubig na may puti at pulang bulaklak; sinasabi na paminsan-minsan ay inilalantad ng puting bula ang kanilang mga anyong tila nililok, mas maputi pa kaysa sa bula mismo, at kapag tuluyang lumatag ang gabi, sinisimulan nila ang kanilang mga makalangit na laro at nagpaparinig ng mga mahiwagang himig na parang mula sa mga arpa eólica [alpang tinutugtog ng hangin]; sinasabi rin... ngunit bumalik tayo sa ating mga kabataan at pakinggan ang katapusan ng kanilang pag-uusap. Sinasabi ni Ibarra kay María Clara.

Ibarra: Bukas, bago magbukang-liwayway, matutupad ang iyong hiling. Ngayong gabi ay ihahanda ko ang lahat upang walang magkulang.

María Clara: Kung gayon ay susulatan ko ang aking mga kaibigan, upang sila ay dumating. Siguraduhin mong hindi makakasunod ang kura!

Ibarra: At bakit?

María Clara: Dahil parang binabantayan niya ako. Nasasaktan ako sa kanyang malalalim at madidilim na mata; kapag itinutuon niya ang mga ito sa akin, natatakot ako. Kapag kinakausap niya ako, may boses siyang... nagsasalita siya ng mga bagay na kakaiba, hindi maintindihan, napakapambihira... minsan ay tinanong niya ako kung hindi ko ba napanaginipan ang mga sulat ng aking ina; sa tingin ko ay medyo baliw siya. Ang aking kaibigang si Sinang at si Andeng, ang aking kapatid sa gatas, ay nagsasabing medyo may tama siya dahil hindi siya kumakain ni naliligo at nabubuhay sa dilim. Siguraduhin mong hindi siya darating!

Ibarra: Hindi natin siya maaaring hindi imbitahin,—sagot ni Ibarra na nag-iisip.—Hinihingi ito ng mga kaugalian ng bansa; nasa bahay mo siya, at bukod pa roon, naging marangal ang pakikitungo niya sa akin. Nang konsultahin siya ng alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan] tungkol sa negosyong sinabi ko sa iyo, puro papuri lamang ang kanyang sinabi tungkol sa akin at hindi niya tinangkang maglagay ng kahit pinakamaliit na hadlang. Ngunit nakikita kong nagiging seryoso ka; huwag kang mag-alala, hindi siya makakasama sa atin sa bangka.

Narinig ang magagaang yabag: ang kura iyon na papalapit na may pilit na ngiti sa mga labi.

Fray Salví: Malamig ang hangin!—sabi niya;—kapag nasipon ang isang tao, hindi na ito mawawala hanggang sa dumating ang tag-init. Hindi ba kayo natatakot na magkasipon?

Ang kanyang boses ay nanginginig at ang kanyang mga mata ay nakatingin sa malayong abot-tanaw; hindi niya tinitingnan ang mga kabataan.

Ibarra: Sa kabaligtaran, kaaya-aya para sa amin ang gabi at masarap ang hangin!—sagot ni Ibarra.—Sa mga buwang ito ay mayroon tayong sariling taglagas at tagsibol; may ilang dahong nalalaglag, ngunit laging may mga bulaklak na umuusbong.

Napabuntong-hininga ang prayle.

Ibarra: Napakaganda para sa akin ng pagsasama ng dalawang panahong ito nang walang pakikialam ng malamig na taglamig,—patuloy ni Ibarra.—Sa Pebrero ay sisibol ang mga usbong sa mga sanga ng mga punong namumunga, at sa Marso ay magkakaroon na tayo ng mga hinog na prutas. Kapag dumating ang mga buwan ng tag-init, lilipat tayo sa ibang lugar.

Ngumiti si Fray Salví. Nagsimula silang mag-usap tungkol sa mga bagay na walang gaanong halaga, tungkol sa panahon, sa bayan, sa pista; naghanap ng dahilan si María Clara at lumayo.

Ibarra: At dahil pinag-uusapan natin ang mga pista, pahintulutan ninyo akong anyayahan kayo sa pistang ipagdiriwang namin bukas. Isa itong pista sa kabukiran na kami-kami ring magkakaibigan ang naghahandog sa isa't isa.

Fray Salví: At saan ito gaganapin?

Ibarra: Gusto ng mga dalaga na gawin ito sa batis na dumadaloy sa kalapit na gubat, malapit sa balete: kaya maaga kaming gigising upang hindi kami abutan ng araw.

Nag-isip ang pari; ilang sandali pagkatapos, sumagot siya:

Fray Salví: Napakanakatutukso ng paanyaya at tinatanggap ko ito upang patunayan sa inyo na wala na akong sama ng loob sa inyo. Ngunit kailangan kong pumunta nang mas huli, pagkatapos kong tuparin ang aking mga tungkulin. Mapalad kayo na malaya, ganap na malaya!

Ilang minuto pagkatapos, nagpaalam na si Ibarra upang asikasuhin ang pista kinabukasan.—Madilim na ang gabi.

Sa kalye ay may isang lumapit sa kanya at bumati nang may malaking paggalang.

Ibarra: Sino kayo?—tanong ni Ibarra.

Di-kilalang Lalaki: Hindi ninyo kilala, ginoo, ang aking pangalan,—sagot ng di-kilalang lalaki.—Dalawang araw ko na kayong hinihintay.

Ibarra: At bakit?

Di-kilalang Lalaki: Dahil kahit saan ay walang naawa sa akin, dahil sinasabi nilang isa akong tulisan, ginoo! Ngunit nawala ang aking mga anak, baliw ang aking asawa, at sinasabi ng lahat na nararapat sa akin ang aking sinapit!

Mabilis na sinuri ni Ibarra ang lalaki at nagtanong:

Ibarra: Ano ang gusto ninyo ngayon?

Di-kilalang Lalaki: Magmakaawa sa inyong habag para sa aking asawa at mga anak!

Ibarra: Hindi ako maaaring magtagal,—sagot ni Ibarra.—Kung gusto ninyong sumama sa akin, habang naglalakad ay maaari ninyong ikuwento ang nangyari sa inyo.

Nagpasalamat ang lalaki, at hindi nagtagal ay naglaho sila sa dilim ng mga kalyeng malamlam ang ilaw.