Kabanata XLVII Ang Dalawang Babae
Habang isinasabong ni Kapitan Tiago ang kanyang lasak [uri ng manok-panabong], naglakad-lakad si Doña Victorina sa bayan, na may layuning makita kung paano iniingatan ng mga tamad na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] ang kanilang mga bahay at taniman. Nagbihis siya ng pinakamagarang damit na kaya niya, isinuot ang lahat ng kanyang mga laso at bulaklak sa ibabaw ng kanyang bata [maluwag na damit-pambahay] na seda upang magpakitang-gilas sa mga taga-probinsiya at ipakita kung gaano kalayo ang agwat nila sa kanyang banal na katauhan. Nakakapit sa bisig ng kanyang pilay na asawa, taas-noo siyang nagparada sa mga kalye ng bayan, sa gitna ng pagkabigla at pagtataka ng mga naninirahan. Naiwan sa bahay ang pinsang si Linares.
Doña Victorina: Ang pangit ng mga bahay ng mga Indio na iyan!—simulang sabi ni Doña Victorina habang nakasimangot;—hindi ko alam kung paano sila nakatira roon: kailangan talagang maging Indio. At ang babastos nila at ang yayabang! Nakakasalubong natin sila at hindi man lang nag-aalis ng sombrero! Hampasin mo ang kanilang sombrero tulad ng ginagawa ng mga kura at ng mga tenyente ng guwardiya sibil, turuan mo sila ng kagandahang-asal.
Doktor de Espadaña: At paano kung hampasin nila ako?—tanong ng doktor de Espadaña.
Doña Victorina: Kaya ka nga lalaki!
Doktor de Espadaña: Pe... pero pilay ako!
Nagsimulang mainis si Doña Victorina: walang latag na bato ang mga kalye, at napupuno ng alikabok ang laylayan ng kanyang bata. Nakakasalubong din siya ng maraming kabataang babae na, sa pagdaan sa kanyang tabi, ay ibinababa ang mga mata at hindi humahanga, tulad ng nararapat, sa kanyang marangyang damit. Ang kutsero ni Sinang, na naghahatid kay Sinang at sa pinsan nito sakay ng isang eleganteng tres por ciento [karwaheng walang bubong], ay nagkaroon ng kapal ng mukha na sigawan siya ng tabi! sa napakalakas at nakasisindak na boses, kaya napilitan siyang lumihis at nakapagprotesta lamang:
Doña Victorina: «Tingnan mo ang bastos na kutsero! Sasabihin ko sa kanyang amo na turuan nang mas mabuti ang kanyang mga utusan.»
Doña Victorina: Bumalik na tayo sa bahay!—utos niya sa kanyang asawa.
Ang asawa, na natatakot sa isang bagyo, ay umikot sa kanyang saklay na sumusunod sa utos.
Nakasalubong nila ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], nagbatian sila at ito ay nagdagdag sa pagkainis ni Doña Victorina: ang militar ay hindi lang hindi nagbigay ng anumang papuri sa kanyang damit, kundi halos sinuri pa ito nang may pangungutya.
Doña Victorina: Hindi mo dapat iniabot ang iyong kamay sa isang simpleng alférez,—sabi niya sa kanyang asawa nang makalayo na ang alférez; halos hindi man lang niya hinawakan ang kanyang capacete [sombrerong bakal ng sundalo] at ikaw ay nag-alis ng sombrero; hindi ka marunong magpahalaga sa iyong ranggo!
Doktor de Espadaña: Siya ang pinuno ri... rito!
Doña Victorina: At ano ngayon? Indio ba tayo?
Doktor de Espadaña: Tama ka!—sagot ng asawa na ayaw makipagtalo.
Dumaan sila sa harap ng bahay ng militar. Si Doña Consolación ay nasa bintana, tulad ng dati, nakasuot ng pranela at humihithit ng kanyang tabako. Dahil mababa ang bahay, nagkatinginan sila, at malinaw na nakita ni Doña Victorina ang Musa ng guwardiya sibil na mahinahong sinuri siya mula paa hanggang ulo, at pagkatapos, inusli ang ibabang labi at dumura, sabay lingon sa kabilang direksiyon. Ito ang nagpaubos sa pasensiya ni Doña Victorina, at iniwan ang kanyang asawa na walang masandalan, humarap siya nang tuwid sa alféreza [asawa ng alférez], nanginginig sa galit at hindi makapagsalita. Muling dahan-dahang lumingon si Doña Consolación, sinuri siyang muli nang mahinahon at dumura ulit, pero ngayon ay may mas malaking paghamak.
Doña Consolación: Ano ang problema ninyo, doña?—tanong niya.
Doña Victorina: Puwede bang sabihin ninyo sa akin, ginang, kung bakit ninyo ako tinititigan nang ganyan? Naiinggit ba kayo?—sa wakas ay nakapagsalita si Doña Victorina.
Doña Consolación: Ako, maiinggit ako, at sa inyo pa?—sabi ng Medusa nang may panunuya;—oo! Naiinggit ako sa inyong mga kulot!
Doktor de Espadaña: Halika na, mahal!—sabi ng doktor;—huwag mo siyang pan... pansinin!
Doña Victorina: Hayaan mo akong turuan ng leksiyon ang bastos at walang-hiyang ito!—sagot ng babae sabay tulak sa kanyang asawa na muntik nang humalik sa lupa, at bumaling kay Doña Consolación.
Doña Victorina: Tingnan ninyo kung sino ang kaharap ninyo!—sabi niya;—huwag ninyong isiping ako ay isang taga-probinsiya o isang kabit ng mga sundalo! Sa bahay ko, sa Maynila, hindi pumapasok ang mga alférez; naghihintay sila sa pintuan.
Doña Consolación: Hoy, kataas-taasang Ginang Puput! Hindi nga siguro pumapasok ang mga alférez, pero ang mga pilay, tulad niyan, oo! Ha! Ha! Ha!
Kung hindi lang dahil sa mga kolorete, makikita sana si Doña Victorina na namumula: gusto niyang sugurin ang kanyang kaaway, pero pinigilan siya ng bantay. Samantala, napuno ng mga usisero ang kalye.
Doña Victorina: Makinig kayo! Ibinababa ko ang aking sarili sa pakikipag-usap sa inyo; ang mga taong may katayuan... Gusto ba ninyong labhan ang aking damit? Babayaran ko kayo nang maayos! Akala ba ninyo hindi ko alam na labandera kayo noon!
Tumindig si Doña Consolación na galit na galit: ang pagiging labandera ang tumama sa kanya.
Doña Consolación: Akala ba ninyo hindi namin alam kung sino kayo at kung anong klaseng tao ang kasama ninyo? Naku! Sinabi na sa akin ng aking asawa! Ginang, ako, kahit papaano, ay naging pag-aari lamang ng iisa, pero kayo? Kailangang mamatay muna sa gutom para pasanin ang tira-tira, ang basahan ng lahat.
Tinamaan sa ulo si Doña Victorina ng banat; itinaas niya ang kanyang manggas, ikinuyom ang mga kamao at nagngingitngit na sinabi:
Doña Victorina: Bumaba kayo, matandang baboy, at dudurugin ko iyang marumi ninyong bibig! Kabit ng isang batalyon, puta mula pagkasilang!
Mabilis na nawala ang Medusa sa bintana, at di nagtagal ay nakita siyang patakbong bumababa, iwinawasiwas ang latigo ng kanyang asawa.
Nagmakaawang pumagitna si Don Tiburcio, pero nagkapanakitan na sana sila kung hindi dumating ang alférez.
Alférez: Pero mga ginang... Don Tiburcio!
Doña Victorina: Turuan ninyo ng mas magandang asal ang inyong asawa, bilhan ninyo siya ng mas magagandang damit at kung wala kayong pera, magnakaw kayo sa mga taga-bayan, kaya nga may mga sundalo kayo!—sigaw ni Doña Victorina.
Doña Consolación: Narito ako, ginang! Bakit hindi durugin ng Inyong Ekselensiya ang aking bibig? Wala kayong ibang kaya kundi dila at laway, Doña Excelencias [pakutyang tawag: Ginang Ekselensiya]!
Alférez: Ginang!—sabi ng alférez na galit na galit;—magpasalamat kayo na naaalala kong babae kayo, kung hindi ay pagsisipain ko kayo hanggang madurog, kasama ang lahat ng inyong mga kulot at mga laso!
Doktor de Espadaña: Gi... Ginoong alférez!
Alférez: Lumayas kayo, matasanos [pakutyang tawag sa doktor: pumapatay ng malulusog]! Hindi kayo nagsusuot ng pantalon, Juan Lanas [lalaking mahina ang loob at sunud-sunuran]!
Nagkaroon ng palitan ng mga salita at galaw, ng mga sigaw, insulto at paglait; inilabas nila ang lahat ng dumi na nasa kanilang mga baul, at dahil apat silang nagsasalita nang sabay-sabay at nagsasabi ng napakaraming bagay na nagpapababa sa ilang uri ng tao, at naglalantad ng maraming katotohanan, hindi na namin isusulat dito ang lahat ng kanilang sinabi. Ang mga usisero, kahit hindi nila naiintindihan ang lahat ng sinasabi, ay labis na natutuwa at umaasang magkakapanakitan sila. Sa kasamaang-palad, dumating ang kura at nagpatahimik.
Fray Salví: Mga ginoo, mga ginang! Nakakahiya! Ginoong alférez!
Alférez: Ano ang pakialam ninyo rito, ipokrito, carlistón [panlait sa masugid na Carlista]?
Fray Salví: Don Tiburcio, iuwi na ninyo ang inyong maybahay! Ginang, pigilan ninyo ang inyong dila!
Doña Victorina: Iyan ang sabihin ninyo sa mga magnanakaw na iyan ng mahihirap!
Unti-unti ay naubos ang diksiyonaryo ng mga bansag, natapos ang listahan ng mga kahihiyan ng bawat pares at, habang nagbabantaan at nag-iinsultuhan, unti-unti silang naghiwalay. Si Fray Salví ay paroo't parito na nagbibigay-buhay sa palabas; kung naroon lang ang ating kaibigan, ang tagapagbalita!....
Doña Victorina: Ngayong araw na ito ay pupunta tayo sa Maynila at magpapakita sa Kapitan Heneral!—sabi ni Doña Victorina na galit na galit sa kanyang asawa.—Hindi ka lalaki; sayang ang mga pantalon na suot mo!
Doktor de Espadaña: Pe... pero, mahal, at paano ang mga guwardiya? Pilay ako!
Doña Victorina: Dapat mo siyang hamunin sa pistola o sa sable, o kung hindi... kung hindi...
At tiningnan ni Doña Victorina ang pustiso ng kanyang asawa.
Doktor de Espadaña: Hija [anak; malambing na tawag], hindi pa ako kailanman nakahawak ng...
Hindi na pinatapos ni Doña Victorina: sa isang maringal na galaw, hinablot niya ang pustiso ng kanyang asawa sa gitna ng kalye at tinapakan ito. Ang lalaki, halos umiiyak, at ang babae, nagpupuyos sa galit, ay dumating sa bahay. Si Linares ay kasalukuyang nakikipag-usap kay María Clara, Sinang, at Victoria, at dahil wala siyang alam tungkol sa alitan, labis siyang nabahala nang makita ang kanyang mga pinsan. Si María Clara, na nakasandal sa isang silyon sa gitna ng mga unan at kumot, ay labis na nagulat nang makita ang bagong anyo ng kanyang doktor.
Doña Victorina: Pinsan,—sabi ni Doña Victorina,—hamunin mo ngayon din ang alférez o kung hindi...
Linares: At bakit?—tanong ni Linares na nagtataka.
Doña Victorina: Hamunin mo siya ngayon din o kung hindi ay sasabihin ko rito sa lahat kung sino ka.
Linares: Pero Doña Victorina!
Nagkatinginan ang tatlong magkaibigan.
Doña Victorina: Ano sa palagay mo? Ininsulto tayo ng alférez at sinabi na ikaw ay kung ano ka! Bumaba ang matandang bruha na may hawak na latigo, at ito, ito ay nagpainsulto... isang lalaki!
Sinang: Aba!—sabi ni Sinang;—nag-away sila at hindi namin nakita!
Victoria: Binali ng alférez ang mga ngipin ng doktor!—dagdag ni Victoria.
Doña Victorina: Ngayong araw na ito ay aalis kami papuntang Maynila; ikaw, maiiwan ka rito para hamunin siya, at kung hindi, sasabihin ko kay Don Santiago na kasinungalingan ang lahat ng ikinuwento mo sa kanya, sasabihin ko...
Linares: Pero, Doña Victorina, Doña Victorina!—putol ni Linares na namumutla habang lumalapit sa kanya, huminahon kayo; huwag ninyo akong piliting may maalala...—at idinagdag niya nang pabulong:—Huwag kayong padalos-dalos, lalo na ngayon.
Habang nangyayari ito, dumating si Kapitan Tiago mula sa sabungan, malungkot at nagbubuntong-hininga: natalo ang kanyang lasak.
Hindi pinahintulutan ni Doña Victorina na magbuntong-hininga siya; sa ilang salita at maraming insulto, ikinuwento niya ang lahat ng nangyari, siyempre, sinisikap na ipakita ang kanyang sarili sa magandang liwanag.
Doña Victorina: Hahamunin siya ni Linares, naririnig ba ninyo? Kung hindi, huwag ninyo siyang payagang pakasalan ang inyong anak, huwag ninyong pahintulutan! Kung wala siyang tapang, hindi siya karapat-dapat kay Clarita...
Sinang: Kung gayon, ikakasal ka sa ginoong iyan?—tanong ni Sinang na ang mga masayahing mata ay napuno ng luha;—alam ko na ikaw ay maingat, pero hindi pabago-bago.
Si María Clara, na maputla tulad ng kandila, ay bahagyang bumangon at tumingin nang may takot sa kanyang ama, kay Doña Victorina at kay Linares. Namula si Linares, ibinaba ni Kapitan Tiago ang kanyang mga mata at idinagdag ni Doña Victorina:
Doña Victorina: Clarita, tandaan mo; huwag kang magpakasal kailanman sa isang lalaking hindi nagsusuot ng pantalon; baka insultuhin ka kahit ng mga aso.
Pero hindi sumagot ang dalaga at sinabi sa kanyang mga kaibigan:
María Clara: Dalhin ninyo ako sa aking silid, hindi ako makalakad mag-isa.
Tinulungan siyang tumayo; at sa paligid ng kanyang baywang ang mga bilugang braso ng kanyang mga kaibigan, nakasandal ang marmol na ulo sa balikat ng magandang si Victoria, pumasok ang dalaga sa kanyang silid.
Kinagabihan, inipon ng mag-asawa ang kanilang mga gamit, iniabot kay Kapitan Tiago ang kanilang singil na umabot sa ilang libo, at kinabukasan nang maaga ay umalis sila patungong Maynila sa karwahe ni Kapitan Tiago. Ipinagkatiwala nila sa mahiyaing si Linares ang papel ng tagapaghiganti.