Kabanata XVIII Mga Kaluluwang Naghihirap

Bandang alas-siyete ng umaga nang matapos ni Fray Salví ang kanyang huling misa: tatlo ang inialay sa loob ng isang oras.

Mga Debota: May sakit ang pari,—sabi ng mga debota;—hindi siya kumikilos nang may dati niyang hinahon at gilas.

Hinubad niya ang kanyang mga kasuotan nang hindi nagsasalita, hindi tumitingin sa kahit sino, at hindi nagbibigay ng anumang puna.

Mga Sakristan: Mag-ingat!—bulong-bulungan ng mga sakristan;—lumalala ang problema! Uulan ang mga multa, at lahat ito ay dahil sa dalawang magkapatid!

Iniwan niya ang sakristiya upang umakyat sa bahay-pari, kung saan sa pasukang nagsisilbing paaralan ay naghihintay sa kanya, nakaupo sa mga bangko, ang mga pito o walong babae at isang lalaki na naglalakad mula sa isang dulo patungo sa kabila. Nang makita siyang paparating, tumayo sila, isang babae ang lumapit upang halikan ang kanyang kamay, ngunit gumawa ang pari ng isang kilos ng pagkayamot na nagpahinto sa kanya sa gitna ng kanyang paglalakad.

Rufa: Nawala kaya ng isang real si Kuripot¹?—sigaw ng babae na may mapanuksong tawa, na nagdamdam sa ganoong pagtanggap. Hindi siya pinahalik sa kamay, siya na tagapangalaga ng Hermandad [kapatirang panrelihiyon], si kapatid na Rufa! Hindi kapani-paniwala iyon.

Sipa: Ngayong umaga hindi siya naupo sa kumpisalan!—dagdag ni kapatid na Sipa, isang matandang walang ngipin;—gusto ko sanang magkumpisal para makapagkomunyon at makakuha ng mga indulhensya.

Juana: Kawawa naman kayo!—sagot ng isang kabataang babae na may inosenteng mukha;—nitong linggo nakakuha ako ng tatlong plenarya, at inialay ko ang mga iyon sa kaluluwa ng aking asawa.

Rufa: Mali ang ginawa ninyo, kapatid na Juana!—sabi ng nagdamdam na si Rufa.—Isang plenarya lang ay sapat na para mailabas siya sa Purgatoryo; hindi ninyo dapat sayangin ang mga banal na indulhensya; gawin ninyo ang ginagawa ko.

Juana: Sabi ko: mas marami, mas mabuti!—sagot ng simpleng kapatid na Juana na nakangiti.—Pero, sabihin ninyo, ano ba ang ginagawa ninyo?

Hindi agad sumagot si kapatid na Rufa: humingi muna siya ng buyo, nginuya ito, tinitigan ang kanyang mga tagapakinig na nakikinig nang mabuti, dumura sa isang tabi, at nagsimulang magsalita habang ngumunguya ng tabako:

Rufa: Hindi ko sinasayang kahit isang banal na araw! Mula nang maging miyembro ako ng Hermandad, nakakuha ako ng 457 indulhensyang plenarya, 760,598 taon ng indulhensya. Isinusulat ko lahat ng nakukuha ko, dahil gusto kong malinis ang aking mga tala; ayokong mandaya, at ayokong madaya.

Huminto sandali si kapatid na Rufa at nagpatuloy sa pagnguya; tinitingnan siya ng mga babae na may paghanga, ngunit ang lalaking naglalakad ay huminto at nagsalita nang medyo may paghamak:

Maestro: Ako, ngayong taon lang, nakakuha ako ng apat na plenarya higit sa inyo, kapatid na Rufa, at isandaang taon pa, at iyon ay kahit hindi ako masyadong nagdasal ngayong taon.

Rufa: Higit sa akin? Higit sa 689 plenarya ng 994,856 taon?—ulit ni kapatid na Rufa na medyo naiinis.

Maestro: Oo, walong plenarya higit at isandaan at labinlimang taon pa sa loob ng ilang buwan,—ulit ng lalaki, na may mga maruruming kalmen at rosaryo na nakasabit sa kanyang leeg.

Rufa: Hindi kataka-taka,—sabi ni Rufa na tila natalo;—kayo ang maestro at pinuno sa lalawigan!

Ngumiti siya, nasiyahan sa papuri.

Maestro: Hindi kataka-taka na makakuha ako ng higit sa inyo, sa katunayan; halos, halos masasabi ko na kahit natutulog ako ay nakakakuha ako ng indulhensya.

Ilang Boses: At ano ang ginagawa ninyo sa mga iyon, maestro?—tanong ng apat o limang boses nang sabay-sabay.

Maestro: Psh!—sagot ng lalaki na ngumiwi nang may sukdulang paghamak;—itinatapon ko lang kung saan-saan!

Rufa: Sa bagay na iyon, hindi ko kayo mapupuri, maestro!—protesta ni Rufa.—Mapupunta kayo sa purgatoryo dahil sa pagsasayang ng indulhensya! Alam ninyo na sa bawat walang kuwentang salita, nagdurusa ng apatnapung araw ng apoy, ayon sa pari; sa bawat dangkal ng sinulid, animnapu; sa bawat patak ng tubig, dalawampu. Mapupunta kayo sa purgatoryo!

Maestro: Alam ko kung paano makakalabas doon!—sagot ni kapatid na Pedro na may mataas na kumpiyansa.—Nakailabas na ako ng maraming kaluluwa mula sa apoy! Nakagawa na ako ng maraming santo! At bukod pa riyan, in articulo mortis [sa bingit ng kamatayan] maaari pa akong makakuha, kung gusto ko, ng hindi bababa sa pitong plenarya, at maililigtas ko ang iba, sa aking pagkamatay!

At pagkatapos niyang sabihin ito, umalis siya nang may pagmamalaki.

Rufa: Gayunpaman, dapat ninyong gawin ang ginagawa ko, na hindi nagsasayang ng isang araw at maayos ang aking mga tala. Ayokong mandaya o madaya!

Juana: Ano ang ginagawa ninyo?—tanong ni Juana.

Rufa: Dapat ninyong gayahin ang ginagawa ko. Halimbawa: ipagpalagay na nakakuha ako ng isang taon ng indulhensya, isinusulat ko ito sa aking kuwaderno at sinasabi: Mapalad na Ama, Panginoong Santo Domingo, pakiusap na tingnan kung sa purgatoryo ay may nangangailangan ng isang taon, ni isang araw higit o kulang. Naglalaro ako ng cara y cruz [hagisan ng barya: mukha o krus]; kung cara, hindi; kung cruz, oo. Kaya ipagpalagay na cruz ang lumabas, isinusulat ko: Nakuha; kung cara ang lumabas, itinatago ko ang indulhensya, at sa ganitong paraan ay gumagawa ako ng mga grupo ng isang daang taon na maayos kong naitala. Sayang nga lang at hindi ito magagawa tulad ng pera: ipahiram ng may interes; mas marami pang kaluluwa ang maliligtas. Maniwala kayo sa akin, gawin ninyo ang ginagawa ko.

Sipa: Ako, may mas magandang ginagawa!—sagot ni kapatid na Sipa.

Rufa: Ano? mas maganda?—tanong ni Rufa na nagulat.—Hindi maaari! Ang ginagawa ko ay walang kapantay!

Sipa: Makinig kayo sandali at makukumbinsi kayo, kapatid!—sagot ni matandang Sipa na may tonong masungit.

Mga Babae: Sige, sige! pakinggan natin!—sabi ng iba.

Pagkatapos ng seremonyosong pag-ubo, nagsalita ang matanda nang ganito:

Sipa: Alam ninyong lahat na sa pagdarasal ng Bendita sea tu Pureza [Pagpalain ang Iyong Kalinisan], at ng Señor mío Jesucristo, Padre dulcísimo por el gozo [Panginoon kong Hesukristo, Amang pinakamatamis, alang-alang sa ligaya], nakakakuha ng sampung taon sa bawat letra...

Ilang Boses: Dalawampu!—Hindi, mas mababa!—Lima!—sabi ng iba't ibang boses.

Sipa: Isa higit, isa kulang, hindi mahalaga! Ngayon; kapag ang isang utusang lalaki o babae ay nakabasag ng plato, baso o tasa, atbp., pinapulot ko sa kanila lahat ng piraso, at sa bawat isa, kahit sa pinakamaliit, pinapadasal ko sa kanila ang Bendita sea tu Pureza at Señor mío Jesucristo, Padre dulcísimo por el gozo, at ang mga indulhensyang nakukuha ko ay iniaalay ko sa mga kaluluwa. Sa bahay alam ito ng lahat, maliban sa mga pusa.

Rufa: Pero ang mga indulhensyang iyon ay nakukuha ng mga utusan at hindi kayo, kapatid na Sipa,—puna ni Rufa.

Sipa: At sino ang magbabayad sa akin ng mga tasa at plato ko? Masaya silang bayaran ito sa ganoong paraan, at ako rin; hindi ko sila pinapalo, minsan lang ng konting kurot o batok...

Mga Babae: Gagayahin ko kayo!—Gagawin ko rin!—At ako rin!—sabi ng mga babae.

Rufa: Pero kung ang plato ay nabasag lang sa dalawa o tatlong piraso, kaunti lang ang makukuha ninyo!—puna pa rin ng matigas na si Rufa.

Sipa: Bah!—sagot ni matandang Sipa,—pinapadasal ko rin sila, ipinadidikit ko pa ang mga piraso at hindi kami nawawalan ng kahit ano.

Wala nang masabi si kapatid na Rufa.

Juana: Pahintulutan ninyo akong maglahad ng isang alinlangan,—sabi ni Juana nang mahiyain.—Kayo, mga ginang, ay mahusay sa mga bagay na ito tungkol sa langit, purgatoryo at impiyerno... inaamin kong ako'y mangmang.

Sipa: Magsalita kayo!

Juana: Madalas kong makita sa mga nobena at iba pang libro ang ganitong utos: Tatlong Ama Namin, tatlong Aba Ginoong Maria at tatlong Luwalhati...

Sipa: At ano ngayon?...

Juana: Gusto ko lang malaman kung paano ito dapat dasalin; tatlong Ama Namin na sunod-sunod, tatlong Aba Ginoong Maria na sunod-sunod at tatlong Luwalhati na sunod-sunod, o tatlong beses, isang Ama Namin, isang Aba Ginoong Maria at isang Luwalhati?

Sipa: Ganoon nga, tatlong beses isang Ama Namin...

Rufa: Patawad, kapatid na Sipa!—putol ni Rufa;—dapat dasalin ito sa ibang paraan: hindi dapat paghaluin ang mga lalaki sa mga babae: ang mga Ama Namin ay mga lalaki, ang mga Aba Ginoong Maria ay mga babae at ang mga Luwalhati ay mga anak.

Sipa: Eh! patawad, kapatid na Rufa; ang Ama Namin, Aba Ginoong Maria at Luwalhati ay parang kanin, ulam at sawsawan, isang kagat ng mga santo...

Rufa: Nagkakamali kayo! Tingnan lang ninyo, kayong nagdarasal nang ganoon ay hindi kailanman nakakamit ang hinihiling ninyo.

Sipa: At kayo, dahil nagdarasal nang ganoon, wala kayong napapala sa inyong mga nobena!—sagot ni matandang Sipa.

Rufa: Sino?—sabi ni Rufa na tumayo;—kamakailan lang nawala ang isang biik ko, nagdasal ako kay San Antonio, at nahanap ko ito, at ibinenta ko pa sa magandang presyo...

Sipa: Talaga? kaya pala sinasabi ng inyong kapitbahay na ibinenta ninyo ang isang biik niya!

Rufa: Sino? Ang walanghiya! Akala ba ninyo ako'y katulad ninyo?...

Kinailangan ng maestro na mamagitan upang magkaayos: wala nang nakakaalala ng mga Ama Namin, ang pinag-uusapan na lang ay mga biik.

Maestro: Tama na, tama na, huwag mag-away dahil sa isang biik, mga kapatid! Ang Banal na Kasulatan ay nagbibigay ng halimbawa: ang mga erehe at protestante ay hindi nakipag-away sa ating Panginoong Hesukristo, na nagtapon sa tubig ang isang kawan ng mga baboy na pag-aari nila, at tayo na mga Kristiyano at bukod pa riyan ay mga kapatid ng Santo Rosaryo, mag-aaway ba tayo dahil sa isang biik? Ano ang sasabihin ng ating mga karibal, ang mga Hermanos Terceros [mga kasapi ng Ikatlong Orden ni San Francisco]?

Tumahimik ang lahat na humahanga sa malalim na karunungan ng maestro, at natatakot sa sasabihin ng mga Hermanos Terceros. Ang maestro, nasiyahan sa ganoong pagsunod, ay nagbago ng tono at nagpatuloy:

Maestro: Malapit na tayong tawagin ng pari. Kailangan nating sabihin kung sino ang pipiliin nating mangangaral mula sa tatlong iminungkahi kahapon: si Padre Dámaso, si Padre Martín o ang koadyutor. Hindi ko alam kung nakapili na ang mga Terceros; kailangan nating magpasya.

Juana: Ang koadyutor...—mahinang sabi ni Juana nang mahiyain.

Sipa: Hum! Hindi marunong mangaral ang koadyutor!—sabi ni Sipa;—mas mabuti si Padre Martín.

Isang Babae: Si Padre Martín?—sabi ng isa na may paghamak;—wala siyang boses: mas mabuti si Padre Dámaso.

Rufa: Siya nga, siya nga!—sabi ni Rufa.—Si Padre Dámaso ang marunong mangaral, parang isang komedyante!

Juana: Pero hindi natin siya naiintindihan!—mahinang sabi ni Juana.

Rufa: Dahil siya ay masyadong malalim! at basta magaling siyang mangaral...

Dumating si Sisa, may dalang isang bakol sa ulo, binati ang mga babae ng magandang umaga at umakyat ng hagdan.

Mga Babae: Umakyat siya! Umakyat din tayo!—sabi nila.

Malakas ang kabog ng puso ni Sisa habang umaakyat ng hagdan: hindi niya alam kung ano ang sasabihin sa pari upang mapatahimik ang kanyang galit o kung anong dahilan ang ibibigay niya upang ipagtanggol ang kanyang anak. Nang umaga iyon, sa unang liwanag ng bukang-liwayway, bumaba siya sa taniman upang kumuha ng kanyang pinakamagandang mga gulay, na inilagay niya sa isang bakol sa pagitan ng mga dahon ng saging at mga bulaklak. Pumunta siya sa tabi ng ilog upang kumuha ng pako², na alam niyang gustong kainin ng pari bilang ensalada. Isinuot niya ang kanyang pinakamagandang damit, at may bakol sa ulo, nang hindi ginising ang kanyang anak, umalis siya patungo sa bayan.

Nag-ingat siyang gumawa ng pinakamaliit na ingay habang umaakyat ng hagdan nang dahan-dahan, nakikinig nang mabuti kung sakaling marinig ang isang pamilyar na tinig, sariwa, bata.

Ngunit wala siyang narinig o nakita kahit sino, at pumunta siya sa kusina.

Doon, tiningnan niya ang lahat ng sulok: malamig siyang tinanggap ng mga katulong at mga sakristan. Binati niya sila at halos hindi siya sinagot.

Sisa: Saan ko maaaring ilagay ang mga gulay na ito?—tanong niya nang hindi nagdaramdam.

Kusinero: Diyan... kahit saan!—sagot ng kusinero nang halos hindi tinitingnan ang mga iyon, abala sa kanyang gawain: nagbubunot siya ng balahibo ng isang kapon.

Maayos na inilagay ni Sisa sa mesa ang mga talong, ampalaya, patola, zarzalida at malalambot na talbos ng pako³. Pagkatapos, inilagay niya ang mga bulaklak sa ibabaw, bahagyang ngumiti, at tinanong ang isang katulong na sa tingin niya ay mas madaling lapitan kaysa sa kusinero:

Sisa: Maaari ko bang makausap ang pari?

Katulong: May sakit siya,—sagot nito nang mahina.

Sisa: At si Crispín? Alam ba ninyo kung nasa sakristiya siya?

Tiningnan siya ng katulong na may pagtataka.

Katulong: Si Crispín?—tanong nito na kunot ang noo.—Wala ba siya sa bahay ninyo? Itatanggi pa ba ninyo?

Sisa: Nasa bahay si Basilio, pero si Crispín ay naiwan dito,—sagot ni Sisa;—gusto ko siyang makita...

Katulong: Ah!—sabi ng katulong;—naiwan siya, pero pagkatapos... pagkatapos tumakas siya, nagnakaw ng maraming bagay. Pinapunta ako ng pari kaninang umaga sa kuwartel upang magbigay-alam sa guwardiya sibil. Dapat ay pumunta na sila sa bahay ninyo upang hanapin ang mga bata.

Tinakpan ni Sisa ang kanyang mga tainga, binuka ang kanyang bibig, ngunit nangatal lamang nang walang saysay ang kanyang mga labi: walang lumabas na anumang tunog.

Kusinero: Aba, ang mga anak ninyo!—dagdag ng kusinero.—Halatang tapat kayong asawa: nagmana ang mga anak sa kanilang ama! At tingnan ninyo, malalampasan pa siya ng bunso!

Si Sisa ay napahagulgol nang mapait at napaupo sa isang bangko.

Kusinero: Huwag kayong umiyak dito!—sigaw ng kusinero:—hindi ba ninyo alam na may sakit ang pari? Sa kalye kayo umiyak.

Halos itulak si Sisa pababa ng hagdan, kasabay ng mga kapatid na nagbubulungan at naghuhula-hula tungkol sa sakit ng pari.

Tinakpan ng kawawang ina ang kanyang mukha ng panyo at pinigilan ang kanyang pag-iyak.

Pagdating sa kalye, tumingin siya sa paligid, at pagkatapos, parang nakapagdesisyon na, mabilis siyang umalis.