Kabanata XIX Karanasan ng Isang Guro

Ang lawa, na napapalibutan ng mga bundok nito, ay natutulog nang payapa sa pagkukunwaring iyon ng mga elemento, na tila hindi sumabay sa bagyo ang nagdaang gabi. Sa mga unang kislap ng liwanag, na gumigising sa mga espiritung nagniningning sa tubig, lumilitaw sa malayo, halos sa hangganan ng abot-tanaw, ang mga kayumangging silweta: ito ang mga bangka ng mga mangingisdang nag-aangat ng lambat; mga kasko at mga paraw [maliliit na bangka; ang mga paraw ay may palamuting kawayan] na naglaladlad ng kanilang mga layag.

Dalawang lalaki, nakabihis ng mahigpit na luksa, ang tahimik na nagmamasid sa tubig mula sa isang mataas na lugar: ang isa sa kanila ay si Ibarra at ang isa ay isang binatang mukhang mapagpakumbaba at may malungkot na anyo.

Guro: Dito iyon!—sabi ng huli;—dito itinapon ang bangkay ng inyong ama. Dito kami inihatid ng sepulturero, si Tenyente Guevara at ako!

Taos-pusong pinisil ni Ibarra ang kamay ng binata.

Guro: Wala kayong dapat ipagpasalamat sa akin!—sagot nito.—Marami akong utang na loob sa inyong ama, at ang tanging nagawa ko para sa kanya ay samahan siya sa libingan. Dumating ako nang walang kakilala, walang rekomendasyon, walang pangalan, walang yaman, tulad ngayon. Iniwan ng nauna sa akin ang paaralan upang magtinda ng tabako. Kinalinga ako ng inyong ama, binigyan ako ng bahay at ibinigay ang lahat ng kakailanganin ko para sa pagsulong ng pagtuturo; pumupunta siya sa paaralan at namamahagi ng ilang barya sa mga batang mahihirap at masisipag, at binibigyan sila ng mga aklat at papel. Ngunit ito, tulad ng lahat ng magagandang bagay, ay tumagal lamang ng kaunti!

Nag-alis ng sombrero si Ibarra at tila nagdasal nang matagal. Pagkatapos ay bumaling siya sa kanyang kasama at sinabi:

Ibarra: Sinabi ninyong tinutulungan ng aking ama ang mga batang mahihirap. At ngayon?

Guro: Ngayon ay ginagawa nila ang kanilang makakaya at sumusulat kapag kaya nila,—sagot ng binata.

Ibarra: Bakit?

Guro: Ang dahilan ay nasa kanilang mga punit na kamiseta at nahihiyang mga mata.

Natahimik si Ibarra.

Ibarra: Ilan ang mga mag-aaral ninyo ngayon?—tanong niya na may kaunting interes.

Guro: Higit sa dalawang daan sa listahan, at dalawampu't lima sa klase.

Ibarra: Paano nangyari iyon?

Malungkot na ngumiti ang guro at sumagot:

Guro: Ang sabihin sa inyo ang mga dahilan ay ang magkuwento ng isang mahaba at nakababagot na kasaysayan.

Ibarra: Huwag ninyong isipin na bunga ng walang kabuluhang kuryosidad ang tanong ko,—sagot ni Ibarra nang seryoso, nakatingin sa malayong abot-tanaw.—Mas napag-isipan ko na ito, at naniniwala akong ang isakatuparan ang mga kaisipan ng aking ama ay higit na mahalaga kaysa iyakan siya, higit pa sa ipaghiganti siya. Ang kanyang libingan ay ang banal na Kalikasan, at ang kanyang mga kaaway ay ang bayan at isang pari: pinatatawad ko ang una dahil sa kamangmangan nito, at iginagalang ko ang ikalawa dahil sa kanyang pagkapari, at dahil nais kong igalang ang relihiyong humubog sa lipunan. Nais kong humugot ng inspirasyon sa diwa ng nagbigay sa akin ng buhay, at dahil dito nais kong malaman ang mga hadlang na nasasalubong dito ng pagtuturo.

Guro: Pagpapalain ng bayan—sabi ng guro—ang inyong alaala kung maisasakatuparan ninyo ang magagandang layunin ng inyong yumaong ama. Nais ba ninyong malaman ang mga hadlang na sinasagupa ng pagtuturo? Kung gayon, sa kalagayang kinalalagyan natin, kung walang malakas na tulong, hindi kailanman magiging katotohanan ang pagtuturo; una, dahil ang mga bata ay walang insentibo o udyok, at ikalawa, kahit mayroon man, pinapatay ang mga ito ng kakulangan ng mga paraan at ng maraming pagkiling. Sinasabi nilang sa Alemanya ay nag-aaral ang anak ng magsasaka nang walong taon sa paaralan ng bayan; sino ang magnanais gumugol dito ng kalahati ng panahong iyon, gayong napakaliit ng naaani? Nagbabasa sila, nagsusulat at kinakabisado ang mga sipi at kung minsan ay buong aklat sa Kastila, nang hindi nauunawaan ang isang salita; anong pakinabang ang nakukuha sa paaralan ng anak ng ating mga taganayon?

Ibarra: At kayong nakakakita ng sakit na ito, bakit hindi ninyo naisip na gamutin ito?

Guro: Ay!—sagot niya habang malungkot na iniiling ang ulo;—ang isang kawawang guro, nag-iisa, ay hindi makalalaban sa mga pagkiling, sa ilang impluwensiya. Una sa lahat, kailangan niyang magkaroon ng paaralan, isang lugar, at hindi tulad ngayon na nagtuturo ako sa tabi ng karwahe ng pari, sa ilalim ng kumbento. Doon, ang mga batang mahilig bumasa nang malakas ay nakaiistorbo, natural lamang, sa pari, na kung minsan ay bumababa nang balisa, lalo na kapag inaatake siya, sinisigawan sila at kung minsan ay iniinsulto rin ako. Mauunawaan ninyong sa ganitong paraan ay hindi maaaring magturo ni matuto; hindi iginagalang ng bata ang guro mula sa sandaling makita niyang inaapi ito nang hindi naipaglalaban ang kanyang mga karapatan. Ang guro, upang pakinggan, upang hindi pagdudahan ang kanyang awtoridad, ay kailangang may prestihiyo, mabuting pangalan, lakas moral, kaunting kalayaan, at patawarin ninyo ako kung magsasalita ako ng malulungkot na detalye. Nais kong magpasok ng mga reporma at pinagtawanan nila ako. Upang malunasan ang sakit na iyon na binanggit ko, sinubukan kong ituro ang Kastila sa mga bata, dahil bukod sa iniutos ito ng Gobyerno, naisip kong magiging kalamangan din ito para sa lahat. Ginamit ko ang pinakasimpleng pamamaraan, ng mga parirala at pangalan, nang hindi gumagamit ng malalaking tuntunin, umaasang ituro sa kanila ang gramatika kapag nauunawaan na nila ang wika. Pagkalipas ng ilang linggo, halos nauunawaan na ako ng pinakamatatalino at nakabubuo ng ilang parirala.

Huminto ang guro at tila nag-alinlangan; pagkatapos, na parang nagpasya na, nagpatuloy:

Guro: Hindi ko dapat ikahiya ang kasaysayan ng aking mga hinaing; sinuman sa aking kalagayan ay ganoon din ang gagawin. Gaya ng sinabi ko, maganda ang simula ko; ngunit, pagkaraan ng ilang araw, ipinatawag ako ni Padre Dámaso, ang kura noon, sa pamamagitan ng sakristan mayor. Dahil kilala ko ang kanyang ugali at takot akong paghintayin siya, agad akong umakyat, binati siya at binigyan ng magandang umaga sa Kastila. Siya, na bilang pagbati ay iniaabot ang kanyang kamay upang halikan ko, ay binawi ito at, nang hindi sumasagot, ay nagsimulang humagalpak ng tawa, nang nanunuya. Naguluhan ako; naroon ang sakristan mayor. Sa simula ay hindi ko alam ang sasabihin; napatitig ako sa kanya ngunit patuloy siyang tumawa. Nainip na ako at nakita kong gagawa ako ng isang kapusukan, sapagkat ang pagiging mabuting Kristiyano at ang pagiging marangal ay hindi magkasalungat na bagay. Itatanong ko na sana sa kanya, nang bigla, mula sa pagtawa ay naging insulto, sinabi niya sa akin nang may pang-uuyam: "Ano, magandang umaga? Magandang umaga! Nakakatawa! Marunong ka na palang magsalita ng Kastila!" At patuloy siyang tumawa.

Hindi napigilan ni Ibarra ang isang ngiti.

Guro: Natatawa kayo,—sagot ng guro na tumatawa rin;—inaamin kong noon ay wala akong gana tumawa. Nakatayo ako; naramdaman kong umakyat ang dugo sa aking ulo, at isang kidlat ang nagdilim sa aking isip. Nakita kong malayo ang kura, napakalayo; lumapit ako sa kanya upang sumagot, nang hindi alam kung ano ang sasabihin. Pumagitna ang sakristan mayor, tumayo ang kura at sinabi sa akin nang seryoso sa Tagalog:—"Huwag kang magsuot sa harap ko ng hiram na damit; makuntento ka na sa pagsasalita ng iyong wika at huwag mong sirain para sa akin ang Kastila, na hindi para sa inyo. Kilala mo ba si maestro Ciruela? Si Ciruela ay isang gurong hindi marunong bumasa at nagbukas ng paaralan." Sinubukan kong pigilan siya, ngunit pumasok siya sa kanyang silid at isinara nang malakas ang pinto. Ano ang magagawa ko, ako na halos hindi mabuhay sa aking suweldo, na upang makuha ito ay kailangan ko ang pagsang-ayon ng kura at ang maglakbay sa kabisera ng lalawigan, ano ang magagawa ko laban sa kanya, ang pinakamataas na awtoridad sa moral, pulitika at sibil sa isang bayan, sinusuportahan ng kanyang Korporasyon, kinatatakutan ng Gobyerno, mayaman, makapangyarihan, kinokonsulta, pinakikinggan, pinaniniwalaan at pinagbibigyang-pansin palagi ng lahat? Kung iniinsulto niya ako, kailangan kong manahimik; kung sumagot ako, itataboy ako sa aking puwesto, mawawala magpakailanman ang aking karera, at hindi pa rin mananalo ang pagtuturo; sa kabaligtaran, papanig ang lahat sa kura, kamumuhian nila ako at tatawagin akong hambog, mapagmataas, palalo, masamang Kristiyano, bastos, at kung hindi pa, anti-Espanyol at filibustero. Mula sa guro ng paaralan ay hindi inaasahan ang kaalaman o kasigasigan; ang hinihingi lamang sa kanya ay pagtitiis, pagpapakababa, pagkawalang-kibo, at patawarin ako ng Diyos kung itinakwil ko ang aking konsensiya at katwiran, ngunit ipinanganak ako sa bansang ito, kailangan kong mabuhay, mayroon akong ina, at isinusuko ko ang sarili sa aking kapalaran tulad ng isang bangkay na tinatangay ng alon.

Ibarra: At dahil sa hadlang na ito ay nawalan na ba kayo ng loob magpakailanman? At ganito na ba kayo nabuhay mula noon?

Guro: Sana ay natuto na ako!—sagot niya;—sana ay doon na natapos ang aking mga kasawian! Totoo na mula noon ay nagkaroon ako ng pagkamuhi sa aking karera; inisip kong maghanap ng ibang trabaho tulad ng nauna sa akin, dahil ang trabaho, kapag ginagawa nang labag sa loob at may hiya, ay isang martiryo, at dahil ang paaralan ay nagpapaalala sa akin araw-araw ng aking kahihiyan, na nagdudulot sa akin ng napakapait na oras. Ngunit ano ang gagawin? Hindi ko maaaring biguin ang aking ina; kailangan kong sabihin sa kanya na ang kanyang tatlong taon ng sakripisyo upang ibigay sa akin ang karerang ito ay siyang bumubuo ngayon sa aking kaligayahan; kailangan kong paniwalain siya na ang propesyon ay napakarangal, ang trabaho ay napakasarap, ang daan ay puno ng mga bulaklak; na ang pagtupad sa aking tungkulin ay nagdudulot lamang sa akin ng mga kaibigan; na iginagalang ako ng bayan at pinupuno ako ng mga pagpapahalaga; kung hindi, habang nananatili akong hindi masaya, ay gagawin kong malungkot ang isa pa, na bukod sa walang silbi ay isang kasalanan. Nanatili ako, kung gayon, sa aking puwesto at ayaw kong panghinaan ng loob: sinubukan kong lumaban.

Nagpahinga ng sandali ang guro at pagkatapos ay nagpatuloy:

Guro: Mula noong araw na ininsulto ako nang napakabastos, sinuri ko ang aking sarili at nakita kong ako nga ay napakamangmang. Nag-aral ako araw at gabi ng Kastila at ng lahat ng may kinalaman sa aking karera; pinahiram ako ng matandang pilosopo ng ilang aklat, binabasa ko ang lahat ng matagpuan ko, at sinusuri ko ang lahat ng binabasa ko. Sa mga bagong ideyang natutuhan ko mula sa iba't ibang panig, nagbago ang aking pananaw, at nakita ko ang maraming bagay sa ibang anyo kaysa dati. Nakita ko ang mga pagkakamali kung saan dati'y katotohanan lamang ang nakikita ko, at katotohanan sa maraming bagay na dati'y tila mga pagkakamali. Ang mga palo, halimbawa, na mula pa noong unang panahon ay naging tanda ng mga paaralan, at dati'y itinuturing na tanging mabisang paraan upang matuto—ganito kami pinalaking maniwala,—ay tila sa akin pagkatapos na, sa halip na makatulong sa pag-unlad ng bata, ay labis siyang sinisira. Nakumbinsi ako na imposibleng mag-isip nang maayos habang nakikita ang palmeta [pamalong pampalo sa palad] o ang mga panghagupit; ginugulo ng takot at sindak maging ang pinakakalmado, bukod pa sa mas masigla at mas madaling maapektuhan ang imahinasyon ng bata. At dahil, upang maimprenta ang mga ideya sa utak, kailangang maghari ang kalmado, sa labas at sa loob, na may katahimikan ng diwa, kapayapaang materyal at moral at magandang kalooban, naniwala akong higit sa lahat ay dapat kong itanim sa mga bata ang tiwala, seguridad, at pagpapahalaga sa sarili. Naunawaan ko rin na ang araw-araw na tanawin ng mga palo ay pumapatay sa awa sa puso at pumapatay sa apoy na iyon ng dignidad, ang pingga ng mundo, na kasabay nitong nawawala ang hiya na mahirap nang bumalik. Napansin ko rin na kapag ang isa ay pinapalo, nakakahanap siya ng aliw sa pag-asang ang iba ay mapapalo rin, at ngumingiti siya sa kasiyahan sa pagdinig ng iyak ng iba; at ang inatasang mamalo, kahit na sa unang araw ay sumusunod nang may pagkasuklam, ay nasasanay pagkatapos at nakakasumpong ng kasiyahan sa kanyang malungkot na misyon. Ang nakaraan ay nagbigay sa akin ng takot, nais kong iligtas ang kasalukuyan sa pamamagitan ng pagbabago ng lumang sistema. Sinikap kong gawing kaaya-aya at masaya ang pag-aaral, nais kong gawing ang kartilya, hindi ang maliit na itim na aklat na basa sa luha ng kabataan, kundi isang kaibigang maghahayag ng mga kamangha-manghang lihim; ang paaralan, hindi isang lugar ng sakit, kundi isang pook ng intelektuwal na libangan. Kaya't unti-unti kong inalis ang mga palo, iniuwi ko sa bahay ang mga panghagupit at pinalitan ko ang mga ito ng pagpapaligsahan at pagpapahalaga sa sarili. Kung may napabayaang aralin, iniuugnay ko ito sa kakulangan ng kalooban, hindi sa kakulangan ng kakayahan; pinaniwala ko sila na mayroon silang mas mahusay na likas na talino kaysa sa totoong maaari nilang taglayin, at ang paniniwalang ito na pinagsisikapan nilang patunayan ay nag-uudyok sa kanilang mag-aral, kung paanong ang tiwala ay umaakay sa kabayanihan. Sa simula, tila hindi praktikal ang pagbabago ng pamamaraan: marami ang tumigil sa pag-aaral; ngunit nagpatuloy ako at napansin kong unti-unting tumataas ang kanilang mga kalooban, mas maraming bata ang pumapasok at mas madalas; at ang isang beses na pinuri sa harap ng lahat, kinabukasan ay natututo nang doble. Mabilis na kumalat sa bayan na hindi ako namamalo; ipinatawag ako ng kura, at dahil natatakot ako sa isa pang eksena, binati ko siya nang tipid sa Tagalog. Sa pagkakataong ito, siya ay seryoso sa akin. Sinabi niyang sinisira ko ang mga bata, na sinasayang ko ang oras, na hindi ko tinutupad ang aking tungkulin, na ang amang nagtitipid sa palo ay napopoot sa kanyang anak, ayon sa Espiritu Santo, na ang letra ay sa dugo pumapasok, atbp., atbp.; nagdala siya ng maraming kasabihan mula sa barbarikong panahon, na para bang sapat nang sinabi ito ng mga sinauna upang maging hindi mapag-aalinlanganan; ayon dito, dapat tayong maniwala na talagang umiral ang mga halimaw na nilikha ng mga panahong iyon at inukit sa kanilang mga palasyo at katedral. Sa wakas, iminungkahi niyang maging masipag ako at bumalik sa lumang sistema, kung hindi ay isusumbong niya ako sa alkalde. Hindi doon natapos ang aking kasawian: pagkaraan ng ilang araw, dumating sa ilalim ng kumbento ang mga magulang ng mga bata, at kinailangan kong tawagin ang lahat ng aking pasensiya at pagtitiis. Nagsimula silang purihin ang mga lumang panahon kung saan ang mga guro ay may matibay na pagkatao at nagtuturo tulad ng itinuro ng kanilang mga lolo. "Sila ang mga tunay na marurunong!" sabi nila; "sila ang namamalo at nagtutuwid sa baluktot na puno. Sila ay hindi mga kabataan, kundi mga matatandang sagana sa karanasan, uban na at mahigpit! Si Don Catalino, ang hari ng lahat ng mga iyon at tagapagtatag ng paaralang iyon, ay hindi kailanman nagbigay ng mas kaunti sa dalawampu't limang palo, at dahil dito, nakapagpalaki siya ng mga marurunong na anak at mga pari. Ah! ang mga sinauna ay mas magagaling kaysa sa atin, oo, ginoo, mas magagaling kaysa sa atin." Hindi nasiyahan ang iba sa mga bastos na pahiwatig na ito; sinabi nila nang tahasan na, kung ipagpapatuloy ko ang aking sistema, walang matututuhan ang kanilang mga anak at mapipilitan silang alisin sila sa paaralan. Walang saysay ang makipagkatwiranan sa kanila: dahil bata pa ako, hindi nila ako binibigyan ng malaking katwiran. Gaano ko sana nais na magkaroon ng uban! Binabanggit nila sa akin ang awtoridad ng kura, ni Fulano, ni Sutano [kung sinu-sino lamang], at binabanggit nila ang kanilang mga sarili, sinasabing kung hindi dahil sa mga palo ng kanilang mga guro ay wala silang natutuhan. Ang simpatiyang ipinakita sa akin ng ilang tao ay bahagyang nagpagaan sa kapaitan ng pagkabigong ito.

Dahil dito, kinailangan kong talikuran ang isang sistema na, pagkatapos ng maraming trabaho, ay nagsisimula nang magbunga. Sa kawalang-pag-asa, dinala ko kinabukasan sa paaralan ang mga palo, at nagsimula akong muli sa aking barbarikong gawain. Nawala ang katahimikan at muling naghari ang kalungkutan sa mga mukha ng mga batang nagsisimula nang magmahal sa akin: sila ang aking tanging mga kaugnayan, ang aking tanging mga kaibigan. Kahit na sinikap kong tipirin ang mga palo at ibigay ito nang pinakabanayad hangga't maaari, ang mga bata ay labis pa ring nasasaktan, nabababa ang loob, at umiiyak nang may kapaitan. Tumatagos iyon sa aking puso, at kahit na sa loob ay galit ako sa kanilang mga hangal na pamilya, hindi ko magawang maghiganti sa mga inosenteng biktima ng mga pagkiling ng kanilang mga magulang. Ang kanilang mga luha ay parang sumusunog sa akin; ang puso ko ay hindi magkasya sa loob ng aking dibdib, at sa araw na iyon ay iniwan ko ang klase bago ang oras at umuwi ako sa bahay upang umiyak nang mag-isa... Marahil ay magtataka kayo sa aking pagiging sensitibo, ngunit kung kayo ay nasa aking kalagayan, mauunawaan ninyo ito. Sinabi sa akin ng matandang si Don Anastasio: "Humihingi ba ng palo ang mga magulang? Bakit hindi ninyo sa kanila ibinigay ang mga iyon?" Dahil dito, nagkasakit ako.

Nakikinig si Ibarra, nag-iisip.

Guro: Kagagaling ko pa lamang, bumalik ako sa paaralan at nakita kong ang aking mga estudyante ay nabawasan hanggang sa ikalimang bahagi na lamang. Ang pinakamahuhusay ay umalis sa pagbabalik ng lumang sistema, at sa mga natira, na ilan ay pumapasok sa paaralan upang makaiwas sa mga gawaing-bahay, wala ni isa ang nagpakita ng tuwa, wala ni isa ang bumati sa akin sa aking paggaling: pareho lang sa kanila kung gumaling ako o hindi, marahil ay mas gusto pa nilang patuloy akong may sakit, dahil ang kapalit, kahit mas namamalo, ay bihirang pumasok sa klase. Ang iba kong mag-aaral, yaong napipilit ng kanilang mga magulang na pumasok sa paaralan, ay namamasyal sa ibang lugar. Sinisisi nila ako sa pagpapalayaw sa kanila at pinupuno ako ng mga paninisi. Isa, gayunpaman, ang anak ng isang babaeng magsasaka na dumalaw sa akin noong may sakit ako, ay hindi na bumalik dahil siya ay naging sakristan: sinasabi ng sakristan mayor na hindi dapat pumasok sa paaralan ang mga sakristan: mapapababa sila.

Ibarra: At tinanggap ba ninyo ang inyong mga bagong estudyante?—tanong ni Ibarra.

Guro: May magagawa pa ba ako?—sagot niya.—Gayunman, dahil sa maraming nangyari habang ako ay may sakit, nagpalit kami ng kura. Nagkaroon ako ng bagong pag-asa at sinubukan kong gumawa ng isa pang pagsubok upang hindi tuluyang masayang ng mga bata ang oras at upang makinabang sila hangga't maaari sa mga palo; nawa'y magbunga man lamang para sa kanila ang mga kahihiyang iyon, naisip ko. Nais kong, yamang hindi na nila ako maaaring mahalin, maalala man lamang nila ako pagkatapos nang may mas kaunting kapaitan, sa pag-iingat ng isang bagay na kapaki-pakinabang mula sa akin. Alam na ninyo na sa karamihan ng mga paaralan ay nasa Kastila ang mga aklat, maliban sa Katesismong Tagalog, na nag-iiba ayon sa korporasyong panrelihiyon na kinabibilangan ng kura. Ang mga aklat na ito ay karaniwang mga nobena, trisagio [dasal na pumupuri sa Santatlo], ang katesismo ni Padre Astete; kasindami lamang ng kabanalang nakukuha sa mga ito ang nakukuha sa mga aklat ng mga erehe. Sa kawalan ng kakayahang ituro sa kanila ang Kastila o isalin ang napakaraming aklat, sinubukan kong palitan ang mga ito nang unti-unti ng maiikling sipi, hinango mula sa mga kapaki-pakinabang na akdang Tagalog, tulad ng tratado ng Urbanidad [kagandahang-asal] nina Hortensio at Feliza, ilang munting manwal ng Agrikultura, atbp., atbp. Kung minsan ay ako mismo ang nagsasalin ng mga munting akda tulad ng kasaysayan ng Pilipinas ni Padre Barranera at idinidikta ko ang mga ito pagkatapos, upang tipunin nila sa mga kuwaderno, na kung minsan ay dinaragdagan nila ng sarili nilang mga obserbasyon. Dahil wala akong mga mapa upang ituro sa kanila ang Heograpiya, kinopya ko ang isa mula sa lalawigan na nakita ko sa kabisera, at sa pamamagitan ng kopyang ito at ng mga baldosa ng sahig ay nagbigay ako ng ilang ideya tungkol sa bansa. Sa pagkakataong ito, ang mga babae ang nag-alboroto; ang mga lalaki ay nasiyahan sa pagngiti, na nakikita rito ang isa sa aking mga kabaliwan. Ipinatawag ako ng bagong kura, at kahit na hindi niya ako pinagalitan, sinabi niyang dapat ko munang pangalagaan ang relihiyon, at bago ituro ang mga bagay na ito, dapat munang patunayan ng mga bata sa isang pagsusulit na kabisado nila ang mga Misteryo, ang Trisagio at ang Katesismo ng Doctrina Cristiana [Doktrinang Kristiyano].

Samantala, nagsisikap ako ngayon upang maging mga loro ang mga bata at makabisado nila ang napakaraming bagay na hindi nila nauunawaan kahit isang salita. Marami na ang nakaaalam ng mga Misteryo at ng Trisagio, ngunit natatakot akong mabigo ang aking mga pagsisikap kay Padre Astete, dahil hindi pa rin gaanong nakikilala ng karamihan sa aking mga mag-aaral ang mga tanong sa mga sagot at kung ano ang maaaring ibig sabihin ng dalawa. At ganito tayo mamamatay at ganito ang gagawin ng mga isisilang pa, at sa Europa ay pag-uusapan ang Pag-unlad!

Ibarra: Huwag tayong maging masyadong pesimista!—sagot ni Ibarra na tumatayo.—Ang tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan] ay nagbigay sa akin ng paanyaya upang dumalo sa isang pulong sa tribunal [bulwagan ng bayan]... Sino ang nakakaalam kung doon ay makakakuha kayo ng sagot sa inyong mga tanong?

Tumayo rin ang guro, ngunit umiling bilang tanda ng pagdududa, at sumagot:

Guro: Makikita ninyo na ang proyektong iyon na sinabi sa akin ay mauuwi rin sa wala, tulad ng mga proyekto ko! At kung hindi, tingnan natin!