Kabanata XX Ang Pagpupulong sa Korte

Ito ay isang silid na may labindalawa hanggang labinlimang metro ang haba at may walong hanggang sampung metro ang lapad. Ang mga pader nito, pinaputi ng apog, ay natatakpan ng mga guhit na gawa sa uling, na pangit nang kaunti o higit, malaswa nang kaunti o higit, na may mga nakasulat na bumubuo sa kanilang kahulugan. Sa isang sulok at maayos na nakasandal sa pader, makikita ang may sampung lumang baril na de-pingkian sa gitna ng mga kalawanging sable, maliliit na espada at mga talibon [uri ng mahabang itak]: iyon ang mga sandata ng mga kuwadrilyero [mga tanod ng munisipyo].

Sa isang dulo ng silid, na pinalamutian ng maruruming pulang kurtina, nakatagong nakasabit sa dingding ang larawan ng Kanyang Kamahalan; sa ilalim ng larawan, sa ibabaw ng isang tarimang kahoy, ibinubuka ng isang lumang silyon ang mga sira-sira nitong braso; sa harap nito, isang malaking mesang kahoy, may mantsa ng tinta, butas-butas at inukitan ng mga sulat at monograma, tulad ng maraming mesa sa mga taberna sa Alemanya na madalas puntahan ng mga estudyante. Mga bangko at mga silyang sira-sira ang bumubuo sa mga kasangkapan.

Ito ang silid ng mga sesyon, ng paglilitis, ng pagpapahirap, atbp. Dito ngayon nag-uusap ang mga maykapangyarihan ng bayan at ng mga baryo: ang partido ng matatanda ay hindi nakikihalubilo sa partido ng mga kabataan, at hindi nila matiis ang isa't isa: kinakatawan nila ang partidong konserbatibo at ang liberal, kaya lamang, sa mga bayan, nagiging sukdulan ang tindi ng kanilang mga labanan.

Don Filipo: Nakapagdududa sa akin ang asal ng gobernadorcillo!—sabi ni Don Filipo, ang pinuno ng partido liberal, sa kanyang mga kaibigan;—may binalak na siya sa pagpapaliban hanggang sa huling oras ng pagtalakay sa badyet. Pansinin ninyo na labing-isang araw na lamang ang natitira sa atin.

Isang Binata: At nanatili pa siya sa kumbento upang makipagpulong sa kurang may sakit!—puna ng isa sa mga kabataan.

Isa Pang Binata: Hindi mahalaga!—sagot ng isa pa;—handa na natin ang lahat. Basta't hindi makakuha ng mayorya ang proyekto ng mga matatanda...

Don Filipo: Sa palagay ko'y hindi!—sabi ni Don Filipo;—ako ang maghaharap ng proyekto ng mga matatanda.

Mga Kausap: Paano? Ano ang sinasabi ninyo?—tanong ng kanyang mga tagapakinig na nagulat.

Don Filipo: Sinasabi ko na kung ako ang unang magsasalita, ihaharap ko ang proyekto ng ating mga kaaway.

Mga Kausap: At ang atin?

Don Filipo: Kayo ang bahalang maghain nito,—sagot ng tenyente na nakangiti at bumaling sa isang binatang kabesa de barangay¹; magsasalita kayo pagkatapos kong matalo.

Mga Kausap: Hindi namin kayo maintindihan, ginoo!—sabi ng mga kausap, na tinitingnan siya nang puno ng pagdududa.

Don Filipo: Makinig kayo!—sabi ni Don Filipo nang pabulong sa dalawa o tatlong nakikinig sa kanya.—Kaninang umaga ay nakasalubong ko ang matandang Tasio.

Mga Kausap: At ano?

Don Filipo: Sinabi sa akin ng matanda: "Mas galit sa inyo ang inyong mga kaaway kaysa sa inyong mga ideya. Ibig ba ninyong hindi magawa ang isang bagay? Imungkahi ninyo ito, at kahit na higit pa itong kapaki-pakinabang kaysa isang mitra, ito'y tatanggihan. Kapag natalo na kayo, ipaharap ninyo ang inyong nais sa pinakamapagpakumbaba sa lahat, at ang inyong mga kaaway, upang kayo'y hiyain, ay sasang-ayon dito." Ngunit ilihim ninyo ito para sa akin.

Mga Kausap: Pero...

Don Filipo: Kaya ihaharap ko ang proyekto ng ating mga kaaway at palalakihin ko ito hanggang maging katawa-tawa. Tahimik! Narito si Ginoong Ibarra at ang guro ng paaralan!

Bumati ang dalawang binata sa iba't ibang pangkat nang hindi nakikisali sa kanilang mga usapan.

Ilang sandali pa ay pumasok ang gobernadorcillo na yamot ang mukha: siya rin ang nakita natin kahapon na nagdadala ng isang arroba [sukat ng timbang, mga 11.5 kilo] ng mga kandila. Sa kanyang pagpasok, tumigil ang mga bulungan, umupo ang bawat isa, at unti-unting naghari ang katahimikan.

Umupo ang kapitan² sa silyong nakalagay sa ilalim ng larawan ng Kanyang Kamahalan, umubo nang apat o limang ulit, hinaplos ng mga kamay ang kanyang ulo at mukha, itinukod ang mga siko sa mesa, inalis ang mga ito, muling umubo, at ganoon nang ganoon.

Gobernadorcillo: Mga ginoo!—sa wakas ay sabi niya sa nanghihinang tinig:—nangahas akong ipatawag kayong lahat sa pulong na ito... ehem! ehem!... kailangan nating ipagdiwang ang kapistahan ng ating patrong San Diego, sa ika-12 ng buwang ito... ehem! ehem! ngayon ay ika-2 na tayo... ehem! ehem!

At dito siya inatake ng isang mabagal at tuyong ubo, na nagpatahimik sa kanya.

Tumayo noon mula sa bangko ng matatanda ang isang lalaking mga apatnapung taong gulang, na mapagmataas ang anyo. Siya ang mayamang si Kapitan Basilio, kalaban ng yumaong Don Rafael, isang taong nagpipilit na mula nang mamatay si Santo Tomas de Aquino ay hindi na humakbang pasulong ang mundo, at mula nang iwan niya ang San Juan de Letrán, nagsimulang umatras ang sangkatauhan.

Kapitan Basilio: Pahintulutan ako ng Inyong mga Kagalang-galangan na magsalita sa isang usaping napakahalaga,—sabi niya.—Ako ang unang nagsasalita, bagaman ang iba sa mga naririto ay may higit na karapatan kaysa sa akin, ngunit ako ang unang nagsasalita sapagkat sa palagay ko, sa mga ganitong bagay, ang pagsasalita nang una ay hindi nangangahulugang siya ang una, gaya rin ng pagsasalita nang huli na hindi rin nangangahulugang siya ang huli. Bukod dito, ang mga bagay na sasabihin ko ay may ganoong kahalagahan na hindi dapat ipagpahuli o sabihin sa huli, kaya ibig kong magsalita nang una upang mabigyan ito ng nararapat na tono. Kaya't pahihintulutan ako ng Inyong mga Kagalang-galangan na magsalita nang una sa pulong na ito, na kinakikitaan ko ng lubhang napakatatanyag na mga tao gaya ng kasalukuyang kapitan; ang dating kapitan, ang aking iginagalang na kaibigang si Don Valentín; ang dating kapitan, ang aking kaibigan mula pagkabata na si Don Julio; ang ating tanyag na kapitan ng mga kuwadrilyero, si Don Melchor, at marami pang ibang mga kapanginoonan, na upang maging maikli ay hindi ko na babanggitin, na nakikita ng Inyong mga Kagalang-galangan na naririto. Nakikiusap ako sa Inyong mga Kagalang-galangan na pahintulutan akong magsalita bago ang sinuman. Mapapalad kaya ako na pumayag ang Pulong sa aking abang kahilingan?

At yumuko nang magalang ang orador, nakangiti.

Mga Kaibigan: Makapagsasalita na kayo, at nakikinig kami nang buong pananabik!—sabi ng mga kaibigang binanggit at ng iba pang mga taong nagtuturing sa kanya na isang dakilang orador: umuubo sa kasiyahan ang matatanda at kinukuskos ang kanilang mga kamay.

Si Kapitan Basilio, matapos punasan ang pawis ng kanyang panyong seda, ay nagpatuloy:

Kapitan Basilio: Yamang ang Inyong mga Kagalang-galangan ay naging lubhang mabait at mapagbigay sa aking abang pagkatao, na ipinagkaloob sa akin ang pagsasalita bago ang sinuman sa mga naririto, sasamantalahin ko ang pahintulot na ito, na ipinagkaloob nang buong kagandahang-loob, at magsasalita na ako. Iniisip ko sa aking imahinasyon na ako'y nasa gitna ng lubhang kagalang-galang na Senado Romano, senatus populusque romanus [ang Senado at ang Bayang Romano] gaya ng sinasabi namin noong magagandang panahong iyon, na sa kasawian ng sangkatauhan ay hindi na babalik, at hihilingin ko sa mga patres conscripti [mga senador ng Roma], gaya ng sasabihin ng marunong na si Cicerón kung siya'y nasa aking kalagayan, hihilingin ko, yamang kulang tayo sa oras, at ang oras ay ginto gaya ng sinabi ni Solomon, na sa mahalagang usaping ito ay ipahayag ng bawat isa ang kanyang palagay nang malinaw, maikli at payak. Nasabi ko na.

At nasisiyahan sa kanyang sarili at sa atensiyon ng silid, umupo ang orador, ngunit hindi nakaligtaang magpukol ng isang tinging nakatataas kay Ibarra na nakaupo sa isang sulok, at isa pang tinging lubhang makahulugan sa kanyang mga kaibigan, na para bang sinasabi sa kanila: "Ah! Mahusay ba ang pagsasalita ko? Ah!"

Ginaya rin ng kanyang mga kaibigan ang dalawang tinging iyon, na ibinaling sa mga kabataan na para bang ibig silang patayin sa inggit.

Gobernadorcillo: Ngayon ay maaari nang magsalita ang may ibig, ehem!—sabi ng gobernadorcillo na hindi natapos ang kanyang pangungusap... na pinutol ng ubo at mga buntong-hininga.

Kung huhusgahan sa katahimikan, walang sinumang ibig patawag na isa sa mga patres conscripti, walang tumatayo: kaya't sinamantala ni Don Filipo ang pagkakataon at humingi ng pahintulot na magsalita.

Nagkindatan ang mga konserbatibo at nagpalitan ng mga makahulugang senyas.

Don Filipo: Ihaharap ko ang aking badyet, mga ginoo, para sa kapistahan,—sabi ni Don Filipo.

Matandang Konserbatibo: Hindi namin iyan matatanggap!—sagot ng isang matandang may sakit sa baga, isang matigas na konserbatibo.

Mga Kalaban: Boboto kami laban dito!—sabi ng iba pang mga kalaban.

Don Filipo: Mga ginoo!—sabi ni Don Filipo na pinipigil ang isang ngiti;—hindi ko pa naihaharap ang proyektong dala namin, kaming mga kabataan, dito. Ang dakilang proyektong ito, tiyak naming pipiliin ng lahat nang higit sa iniisip o maaaring isipin ng aming mga kalaban.

Lalong nagpainit sa damdamin ng mga konserbatibo ang mapagmataas na pambungad na ito, at sumumpa sila in corde [mula sa puso] na sasalungatin siya nang mahigpit. Nagpatuloy si Don Filipo:

Don Filipo: Mayroon tayong 3,500 pisong badyet. Kaya, sa halagang ito ay makapagdiriwang tayo ng isang kapistahang hihigit sa karangyaan sa lahat ng nakita na hanggang ngayon, maging sa ating lalawigan o sa mga karatig.

Mga Di-Naniniwala: Hum!—bulalas ng mga hindi naniniwala;—ang bayang A. ay may 5,000, ang B. ay 4,000, hum! hambuguería [puro biro]!

Don Filipo: Pakinggan ninyo ako, mga ginoo, at kayo'y makukumbinsi!—patuloy ni Don Filipo nang hindi natitinag.—Iminumungkahi kong magtayo ng isang malaking teatro sa gitna ng plaza, na nagkakahalaga ng 150 piso!

Mapilit na Konserbatibo: Hindi sapat ang 150, kailangang gawing 160!—tutol ng isang mapilit na konserbatibo.

Don Filipo: Isulat ninyo, ginoong direktor, 200 piso para sa teatro!—sabi ni Don Filipo.—Iminumungkahi kong upahan ang komedya ng Tondo upang magtanghal sa loob ng pitong magkakasunod na gabi. Pitong pagtatanghal sa 200 piso bawat gabi, ay 1,400: isulat ninyo ang 1,400, ginoong direktor!

Nagkatinginan nang may pagkagulat ang matatanda at mga kabataan: ang mga nakaaalam lamang ng lihim ang hindi gumalaw.

Don Filipo: Iminumungkahi ko rin ang malalaking paputok; walang maliliit na ilaw o maliliit na gulong na kinagigiliwan ng mga bata at ng mga dalaga; wala ng mga iyon. Ang ibig namin ay malalaking bomba at napakalalaking kuwitis. Kaya iminumungkahi ko ang 200 malalaking bomba sa halagang dalawang piso bawat isa, at 200 kuwitis sa gayunding halaga. Ipagagawa natin ang mga ito sa mga castillero [mga manggagawa ng paputok] ng Malabón.

Isang Matanda: Hum!—sabat ng isang matanda:—hindi ako natatakot ni nabibingi sa bombang dalawang piso; kailangang tatluhing piso ito.

Don Filipo: Isulat ninyo ang 1,000 piso para sa 200 bomba at dalawandaang kuwitis!

Hindi na nakapagpigil ang mga konserbatibo; tumayo ang ilan at nag-usap-usap.

Don Filipo: Bukod dito, upang makita ng ating mga kapitbahay na tayo'y mga taong marangya at labis-labis ang ating salapi,—patuloy ni Don Filipo na itinataas ang boses at mabilis na sumulyap sa pangkat ng matatanda,—iminumungkahi ko: una, apat na hermano mayor [mga tagapangasiwa at tagagastos ng pista] para sa dalawang araw ng kapistahan, at ikalawa, na bawat araw ay magtapon sa lawa ng 200 pritong manok, 100 kapong may palaman at 50 litson, gaya ng ginagawa ni Sila, na kapanahon ng Cicerón na iyon na kababanggit lamang ni Kap. Basilio.

Kapitan Basilio: Iyan nga, gaya ni Sila!—ulit ni Kap. Basilio na natutuwa sa papuri.

Unti-unting tumataas ang pagkamangha.

Don Filipo: Dahil darating ang maraming mayayaman at bawat isa'y magdadala ng libu-libong piso at ng kanilang pinakamahuhusay na tandang, at ang liam-pó [larong Tsino] at mga baraha, iminumungkahi ko ang labinlimang araw ng sabong, kalayaang magbukas ng lahat ng bahay-sugalan...

Ngunit pinutol siya ng mga kabataan, na nagsitayo: akala nila'y nasiraan na ng bait ang tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan]. Mainit na nagtatalo ang matatanda.

Don Filipo: At sa wakas, upang hindi mapabayaan ang mga kaligayahan ng kaluluwa...

Lubusang tinakpan ang kanyang tinig ng mga bulungan at sigawang umalingawngaw mula sa lahat ng sulok ng silid: iyon ay naging isang kaguluhan na lamang.

Matigas na Konserbatibo: Hindi!—sigaw ng isang matigas na konserbatibo;—ayokong ipagyabang niyang siya ang nagdaos ng kapistahan, hindi! Hayaan ninyo akong magsalita, hayaan ninyo akong magsalita!

Mga Liberal: Niloko tayo ni Don Filipo!—sabi ng mga liberal. Boboto kami laban dito! Lumipat siya sa mga matatanda! Bumoto tayo laban dito!

Ang gobernadorcillo, na lugmok higit kailanman, ay walang ginagawa upang maibalik ang kaayusan: hinihintay niyang sila ang magpanumbalik nito.

Humingi ng pahintulot na magsalita ang kapitan ng mga kuwadrilyero; ibinigay ito sa kanya, ngunit hindi niya ibinuka ang bibig at muling umupo nang nalilito at nahihiya.

Sa kabutihang-palad, tumayo si Kap. Valentín, ang pinakamahinahon sa lahat ng konserbatibo, at nagsalita:

Kapitan Valentín: Hindi namin matatanggap ang iminungkahi ng tenyente mayor, sapagkat sa tingin namin ito'y isang pagmamalabis. Napakaraming bomba at napakaraming gabi ng komedya ay maaari lamang naising ng isang binata, gaya ng tenyente mayor, na kayang magpuyat nang maraming gabi at makarinig ng maraming putok nang hindi nabibingi. Kinonsulta ko ang palagay ng mga taong may matinong pag-iisip, at lahat sila'y nagkakaisang tumututol sa proyekto ni Don Filipo. Hindi ba ganoon, mga ginoo?

Lahat: Oo! oo!—sabi ng mga kabataan at matatanda nang sabay-sabay. Natutuwa ang mga kabataan na marinig ang isang matandang nagsasalita nang ganoon.

Kapitan Valentín: Ano ang gagawin natin sa apat na hermano mayor?—patuloy ng matanda.—Ano ang ibig sabihin ng mga manok, kapon at litson na itatapon sa lawa? Hambuguería! sasabihin ng ating mga kapitbahay, at pagkatapos ay mag-aayuno tayo nang kalahating taon. Ano ang kinalaman natin kay Sila o sa mga Romano? Inanyayahan na ba nila tayo kahit minsan sa kanilang mga kapistahan? Ako man lamang ay hindi pa nakatatanggap ng anumang paanyaya mula sa kanila, at tandaan ninyong matanda na ako!

Kapitan Basilio: Ang mga Romano ay nakatira sa Roma, kung saan naroon ang Papa!—bulong sa kanya ni Kap. Basilio.

Kapitan Valentín: Ngayon ko naintindihan!—bulalas ng matanda nang hindi nababalisa.—Marahil ay ipinagdiriwang nila ang kanilang mga kapistahan sa araw ng pag-aayuno, at iniuutos ng Papa na itapon ang pagkain sa dagat upang hindi magkasala. Ngunit, gayunman, ang inyong proyekto ng kapistahan ay hindi matatanggap, imposible, isa itong kabaliwan!

Si Don Filipo, na mahigpit na sinalungat, ay napilitang bawiin ang kanyang mungkahi.

Ang mga konserbatibong pinakamatigas, na nasiyahan sa pagkatalo ng kanilang pinakamalaking kaaway, ay walang pangambang nakakita sa isang binatang kabesa de barangay na tumayo at humingi ng pahintulot na magsalita.

Kabesa de Barangay: Ipagpaumanhin sana ako ng Inyong mga Kagalang-galangan, kung ako, na isang binata pa lamang, ay nangangahas na magsalita sa harap ng napakaraming taong lubhang kagalang-galang, kapwa dahil sa kanilang edad at dahil sa katalinuhan at matalas na pagpapasyang ipinapakita nila sa paghatol sa lahat ng usapin; ngunit yamang inanyayahan ng mahusay na orador, si Kap. Basilio, ang lahat na ipahayag dito ang kanilang mga palagay, nawa'y magsilbing paumanhin ang kanyang makapangyarihang salita sa aking abang pagkatao.

Tumango-tango nang nasisiyahan ang mga konserbatibo.

Mga Konserbatibo: Mahusay magsalita ang binatang ito!—Mapagpakumbaba siya!—Kahanga-hanga siyang mangatwiran!—sabi nila sa isa't isa.

Kapitan Basilio: Sayang at hindi siya marunong kumumpas nang mahusay!—puna ni Kapitan Basilio.—Pero halata naman! hindi pa niya napag-aaralan si Cicerón at napakabata pa niya.

Kabesa de Barangay: Kung maghaharap ako sa inyo, mga ginoo, ng isang programa o proyekto,—patuloy ng binata,—hindi ko ito ginagawa sa pag-aakalang ituturing ninyo itong perpekto o tatanggapin ninyo; ibig kong, kasabay ng muling pagpapasakop ko sa kalooban ng lahat, patunayan sa matatanda na lagi kaming nag-iisip na gaya nila, yamang inaangkin naming amin ang lahat ng ideyang napakagandang ipinahayag ni Kapitan Basilio.

Mga Konserbatibo: Mahusay ang pagkakasabi, mahusay ang pagkakasabi!—sabi ng mga konserbatibong nabola.

Sinesenyasan ni Kapitan Basilio ang binata upang ituro kung paano dapat igalaw ang braso at ilagay ang paa. Ang tanging nanatiling walang-kibo ay ang gobernadorcillo, na tila wala sa sarili o nag-aalala: kapwa ang anyo niya. Nagpatuloy ang binata, na sumisigla:

Kabesa de Barangay: Ang aking proyekto, mga ginoo, ay ito lamang: lumikha ng mga bagong palabas na hindi ang karaniwan at pangkaraniwang nakikita natin araw-araw, at sikaping ang salaping malilikom ay hindi lumabas ng bayan, ni masayang nang walang kabuluhan sa pulbura, kundi gamitin sa isang bagay na kapaki-pakinabang sa lahat.

Mga Kabataan: Iyan nga! iyan nga!—sang-ayon ng mga kabataan;—iyan ang gusto namin.

Mga Matanda: Napakahusay!—dagdag ng matatanda.

Kabesa de Barangay: Ano ang mapapala natin sa isang linggong komedya na hinihingi ng tenyente mayor? Ano ang natututuhan natin sa mga hari ng Bohemia at Granada, na nag-uutos na pugutan ng ulo ang kanilang mga anak na babae o isinasakay sila sa isang kanyon at pagkatapos ay nagiging trono ang kanyon? Hindi tayo mga hari, hindi tayo mga barbaro, wala tayong mga kanyon, at kung gagayahin natin sila ay bibitayin tayo sa Bagumbayan. Ano ba ang mga prinsesang iyon na nakikihalo sa mga labanan, namimigay ng taga at hataw, nakikipaglaban sa mga prinsipe at naglalagalag nang nag-iisa sa mga bundok at lambak, na parang inakit ng Tikbalang³? Sa ating mga kaugalian, mahal natin ang tamis at lambing sa babae, at mangingilabot tayong humawak sa mga kamay ng isang dalagang may bahid ng dugo, kahit na dugo pa iyon ng isang moro o higante; sa atin, hinahamak at itinuturing na hamak ang lalaking nagtataas ng kamay sa isang babae, maging prinsipe man, alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], o magaspang na magsasaka. Hindi ba't makalibong ulit na mas mabuti kung itanghal natin ang larawan ng ating sariling mga kaugalian, upang maituwid ang ating mga bisyo at kapintasan at maitampok ang mabubuting katangian?

Mga Kapanig: Iyan nga! iyan nga!—ulit ng kanyang mga kapanig.

Ilang Matanda: Tama siya!—bulong ng ilang matatandang nag-iisip.

Kapitan Basilio: Hindi ko pa iyon naisip kailanman!—patuloy ni Kapitan Basilio.

Matigas na Konserbatibo: Ngunit paano ninyo iyan gagawin?—tutol sa kanya ng matigas na konserbatibo.

Kabesa de Barangay: Napakadali!—sagot ng binata.—May dala ako ritong dalawang komedya, na tiyak na makikita ng mabuting panlasa at kilalang matalas na paghatol ng kagalang-galang na matatandang nagkakatipon dito na lubhang katanggap-tanggap at nakaaaliw. Ang isa ay pinamagatang «Ang Paghahalal ng Gobernadorcillo»; isa itong komedyang tuluyan, sa limang yugto, na isinulat ng isa sa mga naririto. Ang isa pa, sa siyam na yugto, para sa dalawang gabi, ay isang dramang pantasya na may katangiang satiriko, na isinulat ng isa sa pinakamahuhusay na makata ng lalawigan, at pinamagatang Mariang Makiling⁴. Nang makita naming natatagalan ang pagtalakay sa mga paghahanda para sa pista, at sa takot na kapusin kami sa oras, lihim naming hinanap ang aming mga aktor at ipinasaulo sa kanila ang kanilang mga papel. Umaasa kaming sa isang linggong pag-eensayo ay higit pa sa sapat iyon upang magtagumpay sila sa kanilang gawain. Ito, mga ginoo, bukod sa bago, kapaki-pakinabang at makatwiran, ay matipid: hindi namin kailangan ng mga kasuotan; sapat na ang amin, ang mga damit sa karaniwang buhay.

Kapitan Basilio: Ako ang gagastos sa teatro!—bulalas ni Kapitan Basilio na puno ng sigla.

Don Melchor: Kung may lalabas na mga sundalo, ipahihiram ko ang akin!—sabi ng kapitan ng mga kuwadrilyero.

Isa Pang Matanda: At ako... at ako... kung kailangan ng isang matanda...—pautal na sabi ng isa pa, at tumuwid ng tindig nang buong pagmamalaki.

Maraming Tinig: Tinanggap! tinanggap!—sigaw ng maraming tinig.

Namumutla sa damdamin ang tenyente mayor; napuno ng luha ang kanyang mga mata.

Matigas na Konserbatibo: Umiiyak siya sa sama ng loob!—naisip ng matigas na konserbatibo, at sumigaw:

Matigas na Konserbatibo: Tinanggap, tinanggap nang walang talakayan!

At nasiyahan sa kanyang paghihiganti at sa lubos na pagkatalo ng kanyang kalaban, sinimulan ng lalaking purihin ang proyekto ng binata. Nagpatuloy ang binata:

Kabesa de Barangay: Ang ikalimang bahagi ng salaping malilikom ay maaaring gamitin sa pamimigay ng ilang gantimpala, halimbawa, sa pinakamahusay na bata sa paaralan, sa pinakamahusay na pastol, magsasaka, mangingisda, atbp. Makapag-oorganisa tayo ng mga karera ng bangka sa ilog at sa lawa, karera ng kabayo, makapagtatayo ng mga palosebo at makapagtatatag ng iba pang mga laro na masasalihan ng ating mga magsasaka. Pumapayag akong, dahil sa ating nakaugat nang mga kaugalian, magkaroon tayo ng mga paputok: ang mga gulong at kastilyo ay nag-aalok ng napakagaganda at nakaaaliw na palabas, ngunit hindi ko inaakalang kailangan natin ang mga bombang iminungkahi ng tenyente mayor. Upang pasayahin ang pista, sapat na ang dalawang banda ng musiko; sa gayon, maiiwasan natin ang mga away at alitang nagiging dahilan upang ang mga kaawa-awang musiko, na pumaparito upang pasayahin ang ating mga pista sa pamamagitan ng kanilang paggawa, ay maging tunay na mga tandang na panabong, at umaalis pagkatapos nang kulang ang bayad, kulang ang pakain, bugbog at kung minsan ay sugatan pa. Sa salaping matitira ay masisimulan ang pagtatayo ng isang maliit na gusaling magsisilbing paaralan, sapagkat hindi natin dapat hintaying ang Diyos mismo ang bumaba at magtayo nito para sa atin: malungkot na bagay na habang mayroon tayong sabungang primera klase, ang ating mga bata ay nag-aaral sa lugar na halos kuwadra ng kura. Narito ang proyekto sa madaling sabi: ang pagpapaganda nito ay magiging gawain ng lahat.

Isang masayang bulungan ang umalingawngaw sa silid: halos lahat ay sumasang-ayon sa sinabi ng binata; ilan lamang ang bumubulong:

Ilang Matanda: Mga bagong bagay! mga bagong bagay! Noong kabataan namin...

Ang Iba: Tanggapin na natin ito sa ngayon,—sabi ng iba;—hiyain natin ang isang iyon.

At itinuturo nila ang tenyente mayor.

Nang manumbalik ang katahimikan, sang-ayon na ang lahat. Ang pasya na lamang ng gobernadorcillo ang kulang.

Pinagpapawisan siya, hindi mapakali, hinahaplos ng kamay ang noo, at sa wakas ay nakapagsalita nang pautal-utal, nakayuko ang mga mata:

Gobernadorcillo: Sang-ayon din ako... pero ehem!

Tahimik siyang pinakikinggan ng tribunal [ang kapulungan ng pamahalaang-bayan].

Kapitan Basilio: Pero?—tanong ni Kapitan Basilio.

Gobernadorcillo: Sang-ayon na sang-ayon!—ulit ng gobernadorcillo:—ibig sabihin... hindi ako sang-ayon... oo, pero...

At kinusot niya ang kanyang mga mata ng likod ng kanyang kamay.

Gobernadorcillo: Pero ang kura,—patuloy ng kaawa-awa,—ang padre kura ay may ibang gusto.

Matinis na Tinig: Ang kura ba ang nagbabayad ng kapistahan o tayo? Nagbigay ba siya kahit isang kuwarto?—bulalas ng isang matinis na tinig.

Napatingin ang lahat sa pinagmulan ng mga tanong na ito: naroon ang pilosopong Tasio.

Hindi gumagalaw ang tenyente mayor, nakapako ang mga mata sa gobernadorcillo.

Kapitan Basilio: At ano ang gusto ng kura?—tanong ni Kapitan Basilio.

Gobernadorcillo: Aba, ang gusto ng padre kura ay... anim na prusisyon, tatlong sermon, tatlong malalaking misa... at kung may matitirang salapi, komedya ng Tondo at awitan sa mga intermedyo.

Mga Kabataan: Pero ayaw namin ng mga iyon!—sabi ng mga kabataan at ng ilang matatanda.

Gobernadorcillo: Gusto iyon ng padre kura!—ulit ng gobernadorcillo.—Ipinangako ko sa kura na matutupad ang kanyang kalooban.

Mga Kabataan: Kung gayon, bakit pa ninyo kami ipinatawag?

Gobernadorcillo: Iyon nga... upang sabihin iyon sa inyo.

Mga Kabataan: At bakit hindi ninyo iyon sinabi sa simula pa lamang?

Gobernadorcillo: Ibig ko sanang sabihin, mga ginoo, pero nagsalita si Kapitan Basilio at hindi ako nagkaroon ng panahon... Kailangang sundin ang kura!

Ilang Matanda: Kailangan siyang sundin!—ulit ng ilang matatanda.

Iba Pang Matanda: Kailangang sumunod! kung hindi, ipabibilanggo tayong lahat ng Alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan],—malungkot na dagdag ng iba pang matatanda.

Mga Kabataan: Kung gayon, sumunod kayo at kayo ang magdaos ng kapistahan!—bulalas ng mga kabataan na nagsitayo.—Binabawi namin ang aming ambag.

Gobernadorcillo: Nasingil na ang lahat!—sabi ng gobernadorcillo.

Lumapit sa kanya si Don Filipo at sinabi nang may pait:

Don Filipo: Isinakripisyo ko ang aking pagmamataas para sa isang mabuting layunin; isinakripisyo ninyo ang inyong dangal bilang tao para sa isang masamang layunin, at winasak ninyo ang lahat.

Sinasabi naman ni Ibarra sa guro ng paaralan:

Ibarra: May kailangan ba kayo mula sa kabisera ng lalawigan? Aalis ako ngayon din.

Guro: May negosyo ba kayo?

Ibarra: May negosyo tayo!—sagot ni Ibarra nang mahiwaga.

Sa daan, sinasabi ng matandang pilosopo kay Don Filipo, na nagmumura sa kanyang kapalaran:

Tasio: Tayo ang may kasalanan! Hindi kayo tumutol nang bigyan kayo ng isang alipin bilang pinuno, at ako, hangal na ako, ay nakalimot doon!