Kabanata XXIV Sa Gubat

Maaga, napakaaga nang nagmisa si Padre Salví at sa loob ng ilang minuto ay nakapaglinis ng isang dosenang maruruming kaluluwa, na hindi niya karaniwang ginagawa.

Pagkatapos, sa pagbasa ng ilang liham na dumating na maayos na nakaselyo at nakalakre, nawalan ng gana ang butihing kura at hinayaang lumamig nang tuluyan ang tsokolate.

Kusinero: Nagkakasakit na ang padre,—sabi ng kusinero habang naghahanda ng isa pang tasa;—ilang araw na siyang hindi kumakain: sa anim na putaheng inilalagay ko sa mesa, hindi niya hinahawakan ang dalawa.

Isa pang Utusan: Masama kasi ang tulog niya,—sagot ng isa pang utusan;—binabangungot siya mula nang lumipat siya ng silid. Lalong lumulubog ang kanyang mga mata, pumapayat siya araw-araw, at napakadilaw niya.

Sa katunayan, nakakaawang tingnan si Padre Salví. Ni ayaw niyang galawin ang ikalawang tasa ng tsokolate, ni tikman ang mga hojaldre [manipis at patong-patong na pastel] ng Cebu: nagpaparoo't parito siyang nag-iisip sa maluwang na sala, nilulukot sa kanyang mga butuhang kamay ang ilang liham na binabasa niya paminsan-minsan. Sa wakas, ipinahanda niya ang kanyang karwahe, nag-ayos ng sarili at iniutos na ihatid siya sa gubat na kinaroroonan ng punong may dalang kasawian, at sa malapit dito ginaganap ang piknik.

Pagdating sa lugar, pinaalis ni Padre Salví ang kanyang sasakyan at pumasok nang mag-isa sa gubat.

Isang madilim na landas ang hirap na tumatahak sa kasukalan at patungo sa isang batis, na binubuo ng ilang mainit na bukal, tulad ng marami sa mga dalisdis ng Makiling. Pinalalamutian ang mga pampang nito ng mga ligaw na bulaklak, na marami ay wala pang pangalang Latin, ngunit tiyak na kilala na ng mga ginintuang insekto, ng mga paru-paro ng iba't ibang laki at kulay, asul at ginto, puti at itim, batik-batik, makikinang, kulay-pabo-real, na may dalang mga rubi at esmeralda sa kanilang mga pakpak, at ng libu-libong salagubang na may kinang na parang metal, na tila binudburan ng pinong ginto. Ang ugong ng mga insektong ito, ang huni ng kuliglig na nag-iingay araw at gabi, ang awit ng ibon, o ang tuyong lagapak ng bulok na sangang nahuhulog at sumasabit kung saan-saan, ang tanging gumagambala sa katahimikan ng mahiwagang pook na iyon.

Ilang sandali siyang palakad-lakad sa gitna ng makakapal na baging, iniiwasan ang mga tinik na kumakapit sa kanyang abito na guingón [telang bulak na kulay-asul] na tila pinipigilan siya, at ang mga ugat ng punong-kahoy na umuusli sa lupa at nagpapatisod bawat sandali sa naglalakad na hindi sanay. Bigla siyang huminto: masasayang halakhak at sariwang mga tinig ang umabot sa kanyang pandinig, at ang mga halakhak ay nagmumula sa batis at papalapit nang papalapit.

Matamis na Tinig: Titingnan ko kung makakakita ako ng pugad,—sabi ng isang maganda at matamis na tinig na kilala ng kura:—gusto ko siyang makita nang hindi niya ako nakikita, gusto ko siyang sundan kahit saan.

Nagtago si Padre Salví sa likod ng makapal na katawan ng isang punong-kahoy at nakinig.

Masayang Tinig: Ibig mong sabihin, gusto mong gawin sa kanya ang ginagawa sa iyo ng kura, na binabantayan ka kahit saan?—sagot ng isang masayang tinig.—Mag-ingat ka, at nakapagpapapayat at nakapagpapalubog ng mga mata ang selos!

Matamis na Tinig: Hindi, hindi selos, purong pag-uusisa lang!—tugon ng tinig na parang pilak, habang inuulit ng masayang tinig: "Oo, selos, selos!" at humahalakhak.

Matamis na Tinig: Kung magseselos ako, sa halip na gawing di-nakikita ang sarili ko, siya ang gagawin kong di-nakikita para walang makakita sa kanya.

Masayang Tinig: Pero hindi mo rin siya makikita, at hindi iyon mabuti. Ang pinakamainam, kung makakita tayo ng pugad, ay iregalo natin ito sa kura: sa gayon ay mababantayan niya tayo nang hindi na natin kailangang makita siya, hindi ba?

Ikatlong Tinig: Hindi ako naniniwala sa mga pugad ng tagak,—sagot ng isa pang tinig;—pero kung sakaling magselos ako, alam ko na kung paano magbantay at gawing di-nakikita ang sarili...

Masayang Tinig: At paano? paano? Tulad ba ni sor Escucha [madreng nakikinig sa usapan ng mga dalaw]?

Masasayang halakhak ang pinukaw ng alaalang ito ng kolehiyala.

Ikatlong Tinig: Alam mo na kung paano nalilinlang si sor Escucha!

Mula sa kanyang pinagtataguan, nakita ni Padre Salví sina María Clara, Victoria at Sinang na binabaybay ang ilog. Naglalakad ang tatlo na nakatingin sa salamin ng tubig, hinahanap ang mahiwagang pugad ng tagak: basa sila hanggang tuhod, at ipinahihiwatig ng malalapad na tupi ng kanilang mga sayang pampaligo ang magagandang kurba ng kanilang mga binti. Nakalugay ang kanilang buhok at hubad ang kanilang mga bisig, at natatakpan ang kanilang dibdib ng isang kamisang may malalapad na guhit at masasayang kulay. Habang hinahanap ang isang bagay na imposible, namumulot din ang tatlong dalaga ng mga bulaklak at gulay na tumutubo sa pampang.

Nakamasid ang relihiyosong Acteón, maputla at di-gumagalaw, sa mahinhing Diana na iyon: ang kanyang mga mata, na kumikislap sa kanilang madidilim na lubog, ay hindi nagsasawang humanga sa mapuputi at magandang hubog na mga bisig na iyon, sa makisig na leeg na may simula ng dibdib; ang maliliit at kulay-rosas na mga paa, na nakikipaglaro sa tubig, ay pumupukaw ng kakaibang damdamin sa kanyang dukhang katauhan at nagpapapanaginip ng mga bagong isipin sa kanyang nag-aapoy na utak.

Sa likod ng isang liko ng batis, sa gitna ng makakapal na kawayanan, naglaho ang matatamis na anyong iyon at hindi na narinig ang kanilang malulupit na pasaring. Lasing, pasuray-suray, at basa ng pawis, lumabas si Padre Salví sa kanyang pinagtataguan at tumingin sa paligid na may naliligaw na mga mata. Huminto siyang di-gumagalaw, nag-aalinlangan; humakbang siya nang ilang ulit na parang susundan ang mga dalaga, ngunit bumalik siya at, naglalakad sa pampang, sinikap niyang hanapin ang iba pang mga kasama.

Sa di-kalayuan mula roon, nakita niya sa gitna ng batis ang isang uri ng paliguan, na mahusay ang pagkakabakod, at ang bubong ay isang malagong kawayanan: mula rito'y lumalabas ang masasaya at pambabaeng mga tinig. Pinalamutian ito ng mga dahon ng palma, mga bulaklak at maliliit na bandila.—Sa dako pa roon, nakita niya ang isang tulay na kawayan at sa malayo ang mga lalaking naliligo, habang ang isang karamihan ng mga utusang lalaki at babae ay nagkakagulo sa paligid ng mga pansamantalang kalan, abala sa pagbubunot ng balahibo ng mga inahing manok, paghuhugas ng bigas, pag-iihaw ng litson, atbp. At doon, sa kabilang pampang, sa isang hawang ginawa nila, nagtitipon ang maraming lalaki at babae sa ilalim ng isang bubong na lona, na nakasabit ang isang bahagi sa mga sanga ng mga punong-kahoy na daan-daang taon na, at ang isang bahagi sa mga tulos na bagong itinayo. Naroon ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], ang koadyutor, ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan], ang tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan], ang guro ng paaralan at maraming dating kapitan at tenyente, pati si Kapitan Basilio, ang ama ni Sinang, dating kalaban ng yumaong Don Rafael sa isang lumang usapin. Sinabi sa kanya noon ni Ibarra:

Ibarra: "Isang karapatan ang pinagtatalunan natin, at ang pagtatalo ay hindi nangangahulugang pagiging magkaaway."

At tinanggap nang buong sigla ng tanyag na orador ng mga konserbatibo ang paanyaya, nagpadala siya ng tatlong pabo at ipinagamit sa binata ang kanyang mga utusan.

Tinanggap ang kura nang may paggalang at pagpipitagan ng lahat, pati ng alférez.

Alférez: Ngunit saan ba nanggaling ang Inyong Kagalang-galangan?—tanong nito nang makita ang kanyang mukhang puno ng gasgas at ang kanyang abitong natatakpan ng mga dahon at piraso ng tuyong sanga.—Nahulog ba ang Inyong Kagalang-galangan?

Fray Salví: Hindi, naligaw ako!—sagot ni Padre Salví, ibinababa ang mga mata upang suriin ang kanyang kasuotan.

Binubuksan ang mga bote ng limonada, hinahati ang mga murang niyog upang ang mga umaahon sa paliguan ay makainom ng sariwang tubig nito at makakain ng malambot na laman, na mas maputi pa sa gatas; tumatanggap pa ang mga dalaga ng isang rosaryo ng sampaga [bulaklak na kauri ng magnolia], na may halong rosas at ilang-ilang, na nagpapabango sa nakalugay nilang buhok. Nauupo o humihilig sila sa mga duyan, na nakasabit sa mga sanga, o naglilibang sa paglalaro sa paligid ng isang malapad na bato, na kinapapatungan ng mga baraha, mga tablero, maliliit na aklat, mga sigay [maliliit na kabibeng panlaro] at maliliit na bato.

Ipinakita nila sa kura ang buwaya, ngunit tila wala siya sa sarili at nagbigay lamang ng pansin nang sabihin sa kanyang si Ibarra ang gumawa ng malapad na sugat na iyon. Bukod dito, hindi na makikita ang tanyag at di-kilalang piloto; naglaho na siya bago pa dumating ang alférez.

Sa wakas, lumabas si María Clara sa paliguan, kasama ang kanyang mga kaibigan, sariwa tulad ng isang rosas sa kanyang unang umaga kapag kumikislap ang hamog, na parang mga kislap ng brilyante, sa mga banal na talulot. Ang kanyang unang ngiti ay para kay Crisóstomo, at ang unang ulap sa kanyang noo ay para kay Padre Salví. Napansin ito ng huli at hindi siya nagbuntong-hininga.

Dumating ang oras ng pagkain. Ang kura, ang koadyutor, ang alférez, ang gobernadorcillo at ilan pang kapitan kasama ang tenyente mayor ay naupo sa isang mesang pinangunguluhan ni Ibarra. Hindi pinahintulutan ng mga ina na kumain ang sinumang lalaki sa mesa ng mga dalaga.

León: Ngayon, Albino, hindi ka nag-iimbento ng mga butas tulad sa mga bangka,—sabi ni León sa dating seminarista.

Mga Matatandang Babae: Ano? Ano iyon?—tanong ng matatandang babae.

León: Ang mga bangka, mga ginang, ay kasimbuo ng platong ito,—paliwanag ni León.

Tiya Isabel: Hesus!—bulalas ni Tiya Isabel na nakangiti.

Fray Salví: May nalalaman na ba kayo, Ginoong alférez, tungkol sa kriminal na nanakit kay Padre Dámaso?—tanong ni Fray Salví sa kanya habang kumakain.

Alférez: Anong kriminal, padre cura [paring kura ng parokya]?—tanong ng alférez, habang tinitingnan ang prayle sa pamamagitan ng basong alak na kanyang inuubos.

Fray Salví: Sino pa ba? Ang nanakit kay Padre Dámaso sa daan noong kamakalawa ng hapon!

Ilang Tinig: Sinaktan si Padre Dámaso?—tanong ng ilang tinig.

Tila ngumiti ang koadyutor.

Fray Salví: Oo, at nakaratay ngayon si Padre Dámaso! Pinaniniwalaang iyon din ang Elías na naghulog sa inyo sa lusak, Ginoong alférez.

Namula ang alférez sa hiya o sa alak.

Fray Salví: Akala ko pa naman—patuloy ni Padre Salví na may kaunting pangungutya—na alam na ninyo ang bagay na ito ... na ang alférez ng guwardiya sibil...

Kinagat ng militar ang kanyang mga labi at nauutal na nagsabi ng isang hangal na dahilan.

Sa sandaling iyon, lumitaw ang isang babaeng maputla, payat, at kahabag-habag ang kasuotan; walang nakakita sa kanyang pagdating, sapagkat tahimik siyang lumalakad at napakahina ng kanyang ingay na kung gabi ay mapagkakamalan siyang multo.

Mga Matatandang Babae: Bigyan ninyo ng makakain ang kawawang babaeng iyan!—sabi ng matatandang babae:—oy! lumapit kayo rito!

Ngunit nagpatuloy siya sa kanyang lakad at lumapit sa mesang kinaroroonan ng kura: lumingon ito, nakilala siya at nahulog ang kutsilyo mula sa kanyang kamay.

Ibarra: Bigyan ninyo ng makakain ang babaeng ito!—utos ni Ibarra.

Pulubi: Madilim ang gabi at nawawala ang mga bata!—bulong ng pulubi.

Ngunit, nang makita ang alférez na kumausap sa kanya, natakot ang babae at kumaripas ng takbo, at naglaho sa pagitan ng mga punong-kahoy.

Alférez: Sino iyon?—tanong niya.

Don Filipo: Isang kawawang nabaliw dahil sa sunud-sunod na takot at sakit ng loob!—sagot ni Don Filipo;—apat na araw na siyang ganyan.

Ibarra: Siya kaya ang isang nagngangalang Sisa?—tanong ni Ibarra na may interes.

Don Filipo: Hinuli siya ng inyong mga sundalo,—patuloy ng tenyente mayor na may kaunting pait;—ipinaglakad siya sa buong bayan dahil sa kung anong bagay tungkol sa kanyang mga anak na ... hindi pa naliliwanagan.

Alférez: Paano?—tanong ng alférez habang humaharap sa kura:—siya ba ang ina ng inyong dalawang sakristan?

Tumango ang kura.

Don Filipo: Na nawala nang walang anumang nalalaman tungkol sa kanila!—dagdag ni Don Filipo nang mahigpit, habang tinitingnan ang gobernadorcillo na nagbaba ng tingin.

Ibarra: Hanapin ninyo ang babaeng iyon!—utos ni Crisóstomo sa mga utusan.—Nangako akong magsisikap na malaman kung nasaan ang kanyang mga anak...

Alférez: Nawala raw, sabi ninyo?—tanong ng alférez.—Nawala ang inyong mga sakristan, padre cura?

Inubos nito ang basong alak na nasa harap niya at tumango bilang pagsang-ayon.

Alférez: Caramba [Naku], padre cura!—bulalas ng alférez na may mapanuyang tawa, at natutuwa sa isip na makaganti;—nawawala ang ilang piso ng Inyong Kagalang-galangan at ginigising nang napakaaga ang aking sarhento upang ipahanap ang mga ito; nawawala ang dalawang sakristan, at walang sinasabi ang Inyong Kagalang-galangan, at kayo, Ginoong Kapitan... Totoo rin namang kayo...

At hindi niya tinapos ang kanyang pangungusap, kundi tumawa habang ibinabaon ang kanyang kutsara sa pulang laman ng isang ligaw na papaya.

Ang kura, nalilito at nawawala sa sarili, ay sumagot:

Fray Salví: Ako kasi ang mananagot sa pera...

Alférez: Magandang sagot, kagalang-galang na pastol ng mga kaluluwa!—putol ng alférez na puno ang bibig.—Magandang sagot, banal na tao!

Nais mamagitan ni Ibarra, ngunit si Padre Salví, na pinipigil ang sarili, ay tumugon na may pilit na ngiti:

Fray Salví: At alam ba ninyo, Ginoong alférez, kung ano ang sinasabi tungkol sa pagkawala ng mga batang iyon? Hindi? Kung gayon, itanong ninyo sa inyong mga sundalo!

Alférez: Paano?—bulalas nito, nawawala ang saya.

Fray Salví: Sinasabi na noong gabi ng pagkawala ay may narinig na ilang putok!

Alférez: Ilang putok?—ulit ng alférez habang tinitingnan ang mga naroroon.

Tumango ang mga ito bilang pagsang-ayon.

Tumugon noon si Padre Salví nang dahan-dahan at may malupit na pangungutya:

Fray Salví: Aba, nakikita kong hindi ninyo nahuhuli ang mga kriminal ni nalalaman ang ginagawa ng mga kasama ninyo sa bahay, at gusto pa ninyong magsermon at turuan ang iba ng kanilang tungkulin. Dapat ninyong malaman ang kasabihang "Mas alam ng baliw ang nasa sarili niyang bahay..."

Ibarra: Mga ginoo!—putol ni Crisóstomo, nang makitang namumutla ang alférez;—kaugnay nito, gusto kong malaman ang masasabi ninyo sa isang balak ko. Iniisip kong ipagkatiwala ang baliw na iyon sa pangangalaga ng isang mabuting manggagamot, at samantala, sa tulong at payo ninyo, hanapin ang kanyang mga anak.

Ang pagbabalik ng mga utusang hindi nakita ang baliw ang tuluyang nagpatahimik sa dalawang magkaaway, at nabaling ang usapan sa ibang paksa.

Pagkatapos ng pagkain, at habang inihahain ang tsaa at kape, naghati-hati sa iba't ibang pangkat ang mga kabataan at matatanda. Kinuha ng iba ang mga tablero, ng iba ang mga baraha, ngunit ang mga dalagita, na sabik malaman ang hinaharap, ay mas piniling magtanong sa Rueda de la Fortuna [Gulong ng Kapalaran, aklat-laro ng panghuhula].

Kapitan Basilio: Halikayo, Ginoong Ibarra!—sigaw ni Kapitan Basilio na medyo lasing.—May usapin tayong labinlimang taon na, at walang hukom sa Audiencia [kataas-taasang hukuman ng kolonya] na makapagpasya rito: tingnan natin kung matatapos natin ito sa tablero.

Ibarra: Ngayon din at buong galak!—sagot ng binata.—Sandali lang, nagpapaalam ang alférez.

Nang mabalitaan ang larong ito, nagtipon sa paligid ng tablero ang lahat ng matatandang lalaking marunong ng ahedres: kawili-wili ang laro at umaakit pati sa mga hindi marunong. Gayunman, pinalibutan ng matatandang babae ang kura upang makipag-usap sa kanya tungkol sa mga bagay na espirituwal, ngunit tila hindi inakala ni Fray Salví na angkop ang lugar ni ang pagkakataon, sapagkat malabo ang kanyang mga sagot at ang kanyang mga tingin, malungkot at medyo inis, ay napapako kung saan-saan, maliban sa kanyang mga kausap.

Sinimulan ang laro nang buong taimtim.

Ibarra: Kapag tabla ang laro, ititigil na natin ang usapin, siyempre,—sabi ni Ibarra.

Sa kalagitnaan ng laro, nakatanggap si Ibarra ng isang telegrama na nagpakislap sa kanyang mga mata at nagpaputla sa kanya. Itinago niya ito sa kanyang kartera nang hindi binubuksan, at sumulyap sa pangkat ng kabataan, na patuloy na nagtatanong sa Tadhana sa gitna ng tawanan at sigawan.

Ibarra: Jaque [babalang nanganganib ang piyesa] sa hari!—sabi ng binata.

Walang nagawa si Kapitan Basilio kundi itago ang hari sa likod ng reyna.

Ibarra: Jaque sa reyna!—muling sabi ng binata, habang binabantaan ito ng kanyang tore, na ipinagtatanggol ng isang piyon.

Dahil hindi niya matakpan ang reyna ni maiurong ito dahil sa hari na nasa likod, humingi si Kapitan Basilio ng panahon upang makapag-isip.

Ibarra: Buong galak!—sagot ni Ibarra;—may sasabihin nga ako ngayon din sa ilang tao sa pagtitipong iyon.

At tumayo siya, at binigyan ang kanyang kalaban ng labinlimang minuto.

Hawak ni Iday ang bilog na karton na kinasusulatan ng apatnapu't walong tanong, at si Albino ang aklat ng mga sagot.

Sinang: Kasinungalingan! hindi totoo! kasinungalingan!—sigaw ni Sinang na halos umiiyak.

María Clara: Ano'ng nangyari sa iyo?—tanong sa kanya ni María Clara.

Sinang: Isipin mo, nagtanong ako: "Kailan ako magkakabait?" inihagis ko ang mga dais, at iyan, ang paring puyat na iyan, ay bumasa sa aklat: "Kapag tinubuan ng buhok ang palaka!" Ano sa palagay mo?

At ngumiwi si Sinang sa dating seminarista, na patuloy sa pagtawa.

Victoria: Sino ang nag-utos sa iyong itanong iyan?—sabi sa kanya ng pinsan niyang si Victoria.—Sapat na ang pagtatanong niyan para tumanggap ng ganyang mga sagot!

Mga Dalaga: Magtanong kayo!—sabi nila kay Ibarra habang iniaabot sa kanya ang gulong.—Napagkasunduan namin na ang makakuha ng pinakamagandang sagot ay tatanggap ng regalo mula sa iba. Nakapagtanong na kaming lahat.

Ibarra: At sino ang nakakuha ng pinakamaganda?

Sinang: Si María Clara, si María Clara!—sagot ni Sinang.—Pinagtanong namin siya, gusto man niya o hindi: "Tapat at matatag ba ang kanyang pagmamahal?" at sumagot ang aklat...

Ngunit si María Clara, na pulang-pula, ay tinakpan ng kanyang mga kamay ang bibig ni Sinang, at hindi na siya pinahintulutang magpatuloy.

Ibarra: Kung gayon, ibigay ninyo sa akin ang gulong!—sabi ni Crisóstomo na nakangiti.

Ibarra: Nagtatanong ako: "Magtatagumpay kaya ako sa aking kasalukuyang gawain?"

Sinang: Aba, ang pangit na tanong!—bulalas ni Sinang.

Inihagis ni Ibarra ang mga dais, at ayon sa lumabas na bilang ay hinanap nila ang pahina at ang linya.

Albino: "Ang mga panaginip ay panaginip lamang!"—basa ni Albino.

Inilabas ni Ibarra ang telegrama at binuksan ito nang nanginginig:

Ibarra: Sa pagkakataong ito, nagsinungaling ang inyong aklat!—bulalas niya na puno ng tuwa.—Basahin ninyo!

"Proyekto ng paaralan aprobado, isa pang usapin hinatulang pabor sa inyo."

Mga Dalaga: Ano ang ibig sabihin nito?—tanong nila sa kanya.

Ibarra: Hindi ba't sinabi ninyong kailangang magregalo sa dalagang makakakuha ng pinakamagandang sagot?—tanong niya, nanginginig ang tinig sa damdamin, habang maingat na pinupunit ang papel sa dalawang piraso.

Mga Dalaga: Oo! Oo!

Ibarra: Kung gayon, ito ang aking regalo,—sabi niya habang iniaabot kay María Clara ang kalahati;—sa bayan ay magtatayo ako ng isang paaralan para sa mga batang lalaki at babae; ang paaralang ito ang aking magiging regalo.

Isang Dalaga: At ang isa pang pirasong iyan, ano ang ibig sabihin?

Ibarra: Ireregalo ko ito sa nakakuha ng pinakapangit na sagot.

Sinang: Kung gayon, ako! sa akin!—sigaw ni Sinang.

Ibinigay sa kanya ni Ibarra ang papel at mabilis na lumayo.

Sinang: At ito, ano ang ibig sabihin?

Ngunit malayo na ang maligayang binata at bumalik na upang ituloy ang kanyang laro ng ahedres.

Lumapit si Fray Salví na tila wala sa sarili sa masayang pangkat ng mga kabataan. Pinapahid ni María Clara ang isang luha ng kagalakan.

Huminto noon ang tawanan at natahimik ang usapan. Tinitingnan ng kura ang mga kabataan nang hindi makabigkas ng kahit isang salita; naghihintay naman ang mga ito na siya ang magsalita at nanatiling tahimik.

Fray Salví: Ano ito?—sa wakas ay naitanong niya habang dinadampot ang maliit na aklat at binubuklat ito nang bahagya.

León: "La rueda de la Fortuna," isang aklat ng laro,—sagot ni León.

Fray Salví: Hindi ba ninyo alam na kasalanan ang maniwala sa mga bagay na ito?—sabi niya, at pinunit niya nang may galit ang mga pahina.

Mga sigaw ng pagkagulat at pagkayamot ang kumawala sa lahat ng labi.

Albino: Mas malaking kasalanan ang gamitin ang hindi sa inyo laban sa kalooban ng may-ari!—tugon ni Albino habang tumatayo.—Padre cura, ang tawag diyan ay pagnanakaw, at ipinagbabawal iyan ng Diyos at ng tao.

Pinagsalikop ni María Clara ang kanyang mga kamay at tinitigan ng maluha-luhang mga mata ang mga labi ng aklat na iyon na kani-kanina lang ay nagpaligaya nang labis sa kanya.

Si Fray Salví, salungat sa inaasahan ng mga naroroon, ay hindi tumugon kay Albino: nanatili siyang nakatingin habang nagliliparan ang mga punit na pahina, na napadpad ang ilan sa gubat, ang iba sa tubig; pagkatapos ay lumayo siyang pasuray-suray, nakapatong ang dalawang kamay sa ulo. Huminto siya nang ilang segundo upang makipag-usap kay Ibarra, na naghatid sa kanya hanggang sa isa sa mga karwaheng nakahanda upang magdala o maghatid sa mga panauhin.

Sinang: Mabuti nga't umalis na ang panakot-saya na iyan!—bulong ni Sinang.—May mukha siyang parang nagsasabing: "Huwag kang tumawa, at alam ko ang iyong mga kasalanan."

Matapos ang regalong ibinigay niya sa kanyang kasintahan, labis na natuwa si Ibarra kaya nagsimula siyang maglaro nang hindi nag-iisip ni nag-aabalang suriing mabuti ang kalagayan ng mga piyesa.

Dahil dito, bagaman hirap na hirap nang makapagtanggol si Kapitan Basilio, nagpantay ang laro, salamat sa maraming pagkakamaling nagawa ng binata pagkatapos.

Kapitan Basilio: Itigil na ang usapin, itigil na!—masayang sabi ni Kapitan Basilio.

Ibarra: Itigil na ang usapin!—ulit ng binata,—anuman ang naging hatol ng mga hukom.

Nagkamay silang dalawa at buong damdaming pinisil nang mahigpit ang kamay ng isa't isa.

Habang ipinagdiriwang ng mga naroroon ang pangyayaring ito na nagwakas sa isang usaping nakayayamot na sa magkabilang panig, ang biglang pagdating ng apat na guwardiya sibil at isang sarhento, lahat armado at nakakabit ang bayoneta, ay gumambala sa kasiyahan at naghasik ng takot sa pangkat ng mga babae.

Sarhento: Walang kikilos!—sigaw ng sarhento.—Babarilin ang sinumang gumalaw!

Sa kabila ng ganitong malupit na pagyayabang, tumayo si Ibarra at lumapit sa kanya.

Ibarra: Ano ang kailangan ninyo?—tanong niya.

Sarhento: Na ibigay ninyo sa amin ngayon din ang isang kriminal na nagngangalang Elías, na nagsilbing piloto ninyo kaninang umaga,—sagot nito na may pagbabanta sa tono.

Ibarra: Isang kriminal?... Ang piloto? Marahil ay nagkakamali kayo!—tugon ni Ibarra.

Sarhento: Hindi, ginoo: ang Elías na iyan ay muling pinararatangan ng pananakit sa isang pari...

Ibarra: Ah! at iyan ba ang piloto?

Sarhento: Siya rin, ayon sa sinabi sa amin. Tumatanggap kayo sa inyong mga pagdiriwang ng mga taong masama ang pangalan, Ginoong Ibarra.

Tiningnan siya ni Ibarra mula ulo hanggang paa at sinagot nang may matinding paghamak:

Ibarra: Hindi ko kailangang magpaliwanag sa inyo ng aking mga ginagawa! Sa aming mga pagdiriwang ay malugod na tinatanggap ang lahat, at kayo man, kung dumating kayo, ay nakatagpo sana ng lugar sa mesa, tulad ng inyong alférez, na dalawang oras pa lamang ang nakararaan ay kasama namin.

At pagkasabi nito, tinalikuran niya ito.

Kinagat ng sarhento ang kanyang bigote, at sa pag-aakalang siya ang nasa mahinang panig, iniutos na hanapin sa lahat ng dako at sa gitna ng mga punong-kahoy ang piloto na ang mga palatandaan ay dala nila sa isang piraso ng papel. Sinabi sa kanya ni Don Filipo:

Don Filipo: Pansinin ninyo na ang mga palatandaang iyan ay tugma sa siyam sa bawat sampung katutubo; huwag kayong gumawa ng maling hakbang!

Sa wakas, bumalik ang mga sundalo na nagsasabing wala silang nakitang bangka ni taong kahina-hinala: nagbulong ng ilang salita ang sarhento at umalis tulad ng kanyang pagdating.

Unti-unting nanumbalik ang kasiyahan, umulan ang mga tanong at dumami ang mga puna.

León: Kung gayon, iyan pala ang Elías na naghulog sa alférez sa lusak!—sabi ni León na nag-iisip.

Mga Usisero: At paano nangyari iyon? paano nangyari?—tanong ng ilang usisero.

León: Sinasabi nila na noong Setyembre, sa isang araw na napakaulan, nakasalubong ng alférez ang isang lalaking may pasang kahoy na panggatong. Puno ng tubig ang daan at sa gilid lamang may makitid na landas na madaraanan ng iisang tao. Sinasabi nila na ang alférez, sa halip na pigilin ang kanyang kabayo, ay inispuwelahan ito, habang sinisigawan ang lalaki na umatras: tila ayaw ng lalaking bumalik sa nalakaran na niya dahil sa pasang dala niya sa balikat, o ayaw niyang lumubog sa lusak, at nagpatuloy siya. Ang alférez, sa galit, ay nais siyang sagasaan, ngunit dumampot ang lalaki ng isang piraso ng kahoy at hinataw ang hayop sa ulo nang ubod ng lakas, kaya bumagsak ang kabayo at nakaladkad ang sakay nito sa putikan. Sinasabi rin na nagpatuloy ang lalaki sa kanyang lakad nang mahinahon, nang hindi pinapansin ang limang bala na sunud-sunod na ipinutok sa kanya ng alférez mula sa lusak, bulag sa galit at sa putik. Dahil ganap na di-kilala sa kanya ang lalaki, inakalang ito ang tanyag na Elías, na dumating sa lalawigan ilang buwan na ang nakararaan, na hindi alam kung saan nanggaling, at nakilala ng mga guwardiya sibil ng ilang bayan dahil sa mga katulad na pangyayari.

Victoria: Kung gayon, tulisan pala siya?—tanong ni Victoria na kinikilabutan.

León: Sa palagay ko ay hindi, sapagkat sinasabi nila na minsan ay nakipaglaban siya sa mga tulisang nanloloob sa isang bahay.

Sinang: Hindi siya mukhang masamang tao!—dagdag ni Sinang.

María Clara: Hindi nga, kaya lamang ay napakalungkot ng kanyang tingin: hindi ko siya nakitang ngumiti buong umaga,—tugon ni María Clara na nag-iisip.

Ganito lumipas ang hapon at dumating ang oras ng pag-uwi sa bayan.

Sa huling sinag ng naghihingalong araw, lumabas sila ng gubat, tahimik na dumaraan malapit sa mahiwagang libingan ng ninuno ni Ibarra. Pagkatapos ay muling nanumbalik ang masasayang usapan, masigla, puno ng kulay, sa ilalim ng mga sangang iyon na hindi sanay makarinig ng ganoon karaming tinig. Tila malungkot ang mga punong-kahoy, at umuugoy ang mga baging na parang nagsasabing: "Paalam, kabataan! Paalam, panaginip ng isang araw!"

At ngayon, sa liwanag ng mapupula at higanteng mga sulong kawayan at sa tunog ng mga gitara, iwan na natin sila sa kanilang paglalakbay pauwi sa bayan. Nababawasan ang mga pangkat, namamatay ang mga ilaw, humihinto ang awit, natatahimik ang gitara habang papalapit sila sa mga tahanan ng mga tao. Isuot ninyo ang inyong maskara, sapagkat muli kayong kasama ng inyong mga kapatid!