Kabanata XXV Sa Bahay ng Pilosopo

Sa umaga ng sumunod na araw, si Juan Crisóstomo Ibarra, pagkatapos bisitahin ang kanyang mga lupain, ay nagtungo sa bahay ng matandang Tasio.

Lubos na katahimikan ang namamayani sa hardin, sapagkat ang mga langay-langayan na lumilipad-lipad sa paligid ng mga alero ay halos walang ingay. Ang lumot ay tumutubo sa lumang pader kung saan umaakyat ang isang uri ng baging, na nagbuburda sa mga bintana. Ang maliit na bahay na iyon ay tila ang tahanan ng katahimikan.

Maingat na itinali ni Ibarra ang kanyang kabayo sa isang poste, at halos naglalakad nang patiyad, tumawid siya sa hardin na malinis at maingat na inaalagaan; umakyat siya sa hagdan at, dahil bukas ang pinto, pumasok siya.

Ang unang nakita niya ay ang matanda, nakayuko sa isang libro na tila sinusulatan niya. Sa mga pader ay makikita ang mga koleksyon ng mga insekto at dahon, sa pagitan ng mga mapa at lumang estante na puno ng mga libro at manuskrito.

Lubhang abala ang matanda sa kanyang gawain kaya napansin lamang niya ang pagdating ng binata nang ito, dahil ayaw siyang abalahin, ay nagtatangka nang umalis.

Tasio: Paano kayo napunta riyan?—tanong niya habang tinitingnan si Ibarra na may bahagyang pagtataka.

Ibarra: Ipagpaumanhin po ninyo,—sagot nito,—nakikita ko pong abalang-abala kayo...

Tasio: Sa katunayan, nagsusulat ako nang kaunti, ngunit hindi ito apurahan, at nais kong magpahinga. May maitutulong ba ako sa inyo?

Ibarra: Marami po!—sagot ni Ibarra habang lumalapit;—ngunit...

At tumingin siya sa libro na nasa mesa.

Ibarra: Ano po?—bulalas niya na may pagtataka;—inaalam po ba ninyo ang kahulugan ng mga heroglipiko?

Tasio: Hindi!—sagot ng matanda habang inaalok siya ng upuan;—hindi ko nauunawaan ang Ehipsiyo, ni ang Koptiko man lang, ngunit nauunawaan ko nang kaunti ang sistema ng pagsulat at nagsusulat ako sa mga heroglipiko.

Ibarra: Nagsusulat po kayo sa mga heroglipiko? At bakit po?—tanong ng binata na nag-aalinlangan sa kanyang nakikita at naririnig.

Tasio: Para hindi nila ako mabasa ngayon!

Tinitigan siya ni Ibarra, iniisip kung ang matanda ay talagang baliw. Mabilis niyang sinuri ang libro upang makita kung totoo iyon at nakita niyang mahusay na iginuhit ang mga hayop, bilog, kalahating bilog, bulaklak, paa, kamay, braso, at iba pa.

Ibarra: At bakit po kayo nagsusulat kung ayaw ninyong mabasa kayo?

Tasio: Dahil hindi ako nagsusulat para sa henerasyong ito, nagsusulat ako para sa mga darating na panahon. Kung mababasa ako ng henerasyong ito, susunugin nila ang aking mga libro, ang bunga ng aking buong buhay; sa halip, ang henerasyong makauunawa sa mga titik na ito ay magiging isang edukadong henerasyon, maiintindihan nila ako at sasabihin: "Hindi lahat ay natutulog sa gabi ng ating mga ninuno!" Ang misteryo o ang mga kakaibang titik na ito ang magliligtas sa aking akda mula sa kamangmangan ng mga tao, tulad ng pagliligtas ng misteryo at ng mga kakaibang ritwal sa maraming katotohanan mula sa mga mapanirang uri ng mga pari.

Ibarra: At sa anong wika po kayo nagsusulat?—tanong ni Ibarra, pagkaraan ng ilang sandali.

Tasio: Sa ating wika, sa Tagalog.

Ibarra: At nagagamit po ba ang mga heroglipikong tanda?

Tasio: Kung hindi dahil sa hirap ng pagguhit, na nangangailangan ng oras at tiyaga, halos masasabi ko sa inyong mas nagagamit pa ang mga ito kaysa sa alpabetong Latin. Ang sinaunang Ehipsiyo ay may mga patinig na tulad ng sa atin; ang ating "o", na nasa hulihan lamang at hindi tulad ng sa Espanyol, kundi isang patinig na nasa pagitan ng "o" at "u"; tulad natin, ang Ehipsiyo ay walang tunay na tunog ng "e"; nasa kanya ang ating "ha" at ating "kha" na wala sa alpabetong Latin ayon sa paggamit natin nito sa Espanyol. Halimbawa: sa salitang ito, "mukha",—dagdag niya habang may itinuturo sa libro,—isinusulat ko ang pantig na "ha" nang mas wasto sa larawang ito ng isda kaysa sa "h" ng Latin, na sa Europa ay binibigkas sa iba't ibang paraan. Para sa isa pang aspirasyong hindi gaanong malakas, halimbawa, sa salitang ito, "hain", kung saan mas mahina ang "h", ginagamit ko ang bustong ito ng leon, o ang tatlong bulaklak na ito ng lotus, ayon sa haba ng patinig. Higit pa rito: mayroon akong tunog na pang-ilong na wala rin sa alpabetong Latin na iniangkop sa Espanyol. Inuulit ko na kung hindi dahil sa hirap ng pagguhit, na dapat ay perpekto, halos maaaring gamitin ang mga heroglipiko, ngunit ang hirap ding ito ang pumipilit sa akin na maging maikli at huwag magsabi ng higit pa sa nararapat at kinakailangan; bukod dito, ang gawaing ito ang aking kasama kapag umaalis na ang aking mga panauhing galing sa Tsina at Hapon.

Ibarra: Ano po?

Tasio: Hindi ba ninyo sila naririnig? Ang aking mga panauhin ay ang mga langay-langayan; ngayong taon ay kulang ang isa; marahil ay nahuli ito ng isang pilyong batang Tsino o Hapon.

Ibarra: Paano po ninyo nalaman na galing sila sa mga bansang iyon?

Tasio: Madali lang: ilang taon na ang nakalipas, bago sila umalis, itinatali ko sa kanilang paa ang isang maliit na papel na may pangalan ng Pilipinas sa Ingles, sa pag-aakalang hindi sila lumalayo nang husto, at dahil Ingles ang sinasalita sa halos lahat ng rehiyong ito. Sa loob ng maraming taon, walang tugon ang aking maliit na papel, hanggang sa kamakailan ay ipinasulat ko ito sa Tsino, at narito, nang sumunod na Nobyembre ay bumalik sila na may iba pang maliliit na papel na ipinabasa ko: ang isa ay nakasulat sa Tsino at isang pagbati mula sa mga pampang ng Hoang-ho, at ang isa pa, ayon sa Tsinong aking kinonsulta, ay marahil Hapon. Ngunit inaabala ko kayo sa mga bagay na ito at hindi ko kayo tinatanong kung ano ang maitutulong ko sa inyo.

Ibarra: Pumunta po ako rito upang makipag-usap sa inyo tungkol sa isang mahalagang bagay,—sagot ng binata:—kahapon ng hapon...

Tasio: Nahuli na ba ang kawawang iyon?—putol ng matanda na puno ng interes.

Ibarra: Si Elías po ba ang tinutukoy ninyo? Paano po ninyo nalaman?

Tasio: Nakita ko ang Musa ng guwardiya sibil.

Ibarra: Ang Musa ng guwardiya sibil! At sino po ang Musang iyon?

Tasio: Ang asawa ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], na hindi ninyo inanyayahan sa inyong pista. Kahapon ng umaga ay kumalat sa bayan ang nangyari sa buwaya. Ang Musa ng guwardiya sibil ay may talas ng isip na kasinlaki ng kanyang kasamaan, at inakala niyang ang piloto ang pangahas na naghulog sa kanyang asawa sa putikan at bumugbog kay Padre Dámaso; at dahil binabasa niya ang mga ulat na dapat tanggapin ng kanyang asawa, pagdating na pagdating nito sa kanilang bahay na lasing at wala sa sarili, ipinadala niya, upang makapaghiganti sa inyo, ang sarhento kasama ang mga sundalo upang guluhin ang kasiyahan ng pista. Mag-ingat kayo! Si Eva ay isang mabuting babae, galing sa kamay ng Diyos... Si Doña Consolación, sabi nila, ay masama at hindi alam kung kaninong kamay siya nagmula! Ang babae, upang maging mabuti, ay kailangang minsan man lang ay naging dalaga o ina.

Bahagyang ngumiti si Ibarra, at sumagot habang kinukuha mula sa kanyang pitaka ang ilang mga papel:

Ibarra: Ang yumaong ama ko ay madalas pong kumonsulta sa inyo sa ilang mga bagay, at naaalala kong lagi siyang nasisiyahan na sinunod niya ang inyong mga payo. Mayroon po akong isang maliit na proyekto, na kailangan kong matiyak ang tagumpay.

At maikli niyang ikinuwento kay Tasio ang proyekto ng paaralan na ipinangako niya sa kanyang kasintahan, ipinakita sa nagulat na pilosopo ang mga plano na dumating mula sa Maynila.

Ibarra: Nais ko pong malaman mula sa inyo kung sinu-sino ang mga taong dapat ko munang makuha ang suporta sa bayan para sa tagumpay ng proyekto. Kilalang-kilala po ninyo ang mga tao rito; ako ay bagong dating at halos banyaga sa aking sariling bayan.

Pinagmasdan ni Tasio ang mga plano na may mga luha sa kanyang mga mata.

Tasio: Ang gagawin ninyo ay ang aking pangarap, ang pangarap ng isang kawawang baliw!—bulalas niya na may damdamin;—at ngayon, ang una kong payo ay huwag na kayong pumunta rito upang kumonsulta sa akin kailanman.

Tiningnan siya ng binata na may pagtataka.

Tasio: Dahil ang mga taong matino—patuloy niya na may mapait na ironya—ay ituturing din kayong baliw. Itinuturing ng mga tao na baliw ang mga hindi nag-iisip na tulad nila; kaya't ako ay itinuturing na ganoon, at nagpapasalamat ako, dahil, sa aba ko, sa araw na naisin nilang ibalik ang aking katinuan, sa araw na iyon ay aalisin nila sa akin ang maliit na kalayaang binili ko kapalit ng aking reputasyon bilang isang taong matino. At sino ang nakaaalam kung sila ay tama? Hindi ako nag-iisip o nabubuhay ayon sa kanilang mga batas; ang aking mga prinsipyo, ang aking mga mithiin ay iba. Ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan] ay itinuturing nilang matino dahil, kahit walang natutuhan kundi ang maglingkod ng tsokolate at tiisin ang masamang ugali ni Padre Dámaso, ngayon siya ay mayaman, ginugulo ang maliliit na kapalaran ng kanyang mga kababayan, at minsan ay nagsasalita pa ng hustisya. "Iyan ang taong matalino!" iniisip ng karaniwang tao; "Masdan ninyo, mula sa wala ay naging dakila siya!" Ngunit ako, ako na nagmana ng yaman at karangalan, nag-aral, at ngayon ay mahirap; hindi ako pinagkatiwalaan ng kahit na ang pinakakatawa-tawang tungkulin, at lahat ay nagsasabi: "Iyan ay isang baliw; hindi niya naiintindihan ang buhay!" Tinatawag akong pilosopo ng kura bilang palayaw, at ipinapahiwatig na ako ay isang mapagpanggap na ipinagmamalaki ang natutuhan sa mga silid-aralan ng unibersidad, gayong iyon pa nga ang hindi ko gaanong napapakinabangan. Marahil ako nga ang tunay na baliw at sila ang matino; sino ang makapagsasabi?

At ipinilig ng matanda ang kanyang ulo na parang itinataboy ang isang kaisipan, at nagpatuloy:

Tasio: Ang maipapayo ko rin sa inyo ay kumonsulta kayo sa kura, sa gobernadorcillo, sa lahat ng mga taong may posisyon: bibigyan nila kayo ng masama, hangal o walang kwentang payo, ngunit ang kumonsulta ay hindi nangangahulugang sumunod; magkunwari kayong sumusunod sa kanila hangga't maaari at ipakita ninyong kumikilos kayo ayon sa kanila.

Sandaling nag-isip si Ibarra at pagkatapos ay sumagot:

Ibarra: Ang payo po ay mabuti, ngunit mahirap sundin. Hindi ko po ba maisasakatuparan ang aking ideya nang walang aninong lumalambong dito? Hindi ba maaaring makaraan ang mabuti sa gitna ng lahat, nang hindi na kailangang humiram ng damit ang katotohanan sa kamalian?

Tasio: Kaya nga walang nagmamahal sa hubad na katotohanan!—sagot ng matanda.—Iyan ay mabuti sa teorya, magagawa sa mundong pinapangarap ng kabataan. Nariyan ang guro sa paaralan na nagpumilit sa kawalan; pusong bata na naghangad ng mabuti at walang inani kundi pangungutya at halakhak. Sinabi ninyo sa akin na kayo ay banyaga sa inyong bayan, at naniniwala ako. Mula sa unang araw ng inyong pagdating, nagsimula kayo sa pagsugat sa pagmamalaki ng isang relihiyoso, na may reputasyon ng isang santo sa mga tao at ng isang marunong sa kanyang mga kasama. Loobin nawa ng Diyos na hindi ang hakbang na ito ang nagpasya sa inyong kinabukasan. Huwag ninyong isipin na dahil tinitingnan nang may paghamak ng mga Dominikano at Agustino ang abitong guingón¹, ang kurdon at ang hamak na sapin sa paa; dahil minsan ay ipinaalala ng isang dakilang doktor ng Santo Tomás na tinawag ni Papa Inocencio III ang mga alituntunin ng ordeng ito na mas angkop sa mga baboy kaysa sa mga tao, ay hindi na sila nagkakapit-kamay upang patunayan ang sinabi ng isang procurador [tagapamahala ng mga ari-arian ng orden]: "Ang pinakahamak na lego [kapatid sa orden na hindi pari] ay mas makapangyarihan kaysa sa pamahalaan kasama ang lahat ng mga sundalo nito." Cave ne cadas [Mag-ingat na huwag mahulog!]. Ang ginto ay napakamakapangyarihan; maraming beses nang pinatalsik ng gintong guya ang Diyos mula sa kanyang mga altar, at mula pa noong panahon ni Moises.

Ibarra: Hindi po ako ganoon kapesimista at hindi ko nakikita ang buhay sa aking bayan na ganoon kapanganib,—sagot ni Ibarra na may ngiti.—Naniniwala ako na ang mga takot na iyon ay medyo pinalalaki, at umaasa akong maisakatuparan ang lahat ng aking mga layunin nang walang malaking pagtutol mula sa panig na iyon.

Tasio: Oo, kung tutulungan nila kayo; hindi, kung babawiin nila ang kanilang suporta. Ang lahat ng inyong pagsisikap ay mababasag sa mga pader ng bahay ng parokya sa simpleng pagkumpas ng prayle sa kanyang kurdon o pagpagpag sa kanyang abito; ang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan], sa anumang dahilan, ay ipagkakait sa inyo bukas ang ibinigay niya ngayon; walang ina ang magpapahintulot na ang kanyang anak ay pumasok sa paaralan, at pagkatapos ang lahat ng inyong mga pagod ay magkakaroon ng kabaligtarang epekto: mawawalan ng loob ang mga susunod na nais magsimula ng mga marangal na gawain.

Ibarra: Sa kabila ng lahat,—sagot ng binata,—hindi ko po kayang paniwalaan ang kapangyarihang sinasabi ninyo, at kahit na ipagpalagay ko ito, kahit tanggapin ko ito, nasa aking panig pa rin ang mga taong matino, ang pamahalaang may napakabuting hangarin, may malalaking layunin at tapat na nagnanais ng kabutihan para sa Pilipinas.

Tasio: Ang pamahalaan! Ang pamahalaan!—bulong ng pilosopo habang tumitingala sa kisame.—Gaano man ito kapuno ng hangaring paunlarin ang bansa para sa kapakinabangan nito at ng inang bayan; gaano man naaalala pa ng iilang kawani ang mapagbigay na diwa ng mga Reyes Católicos [mga Haring Katoliko, Fernando at Isabel] at iniisip ito nang mag-isa, ang pamahalaan ay walang nakikita, walang naririnig, walang hinuhusgahan kundi ang ipinapakita, ipinaririnig at ipinahuhusga rito ng kura o ng provincial [pinuno ng orden sa kapuluan]; kumbinsido ito na sa kanila lamang ito nakasandal, na kung ito ay nakatatayo ay dahil sila ang umaalalay rito, na kung ito ay nabubuhay ay dahil pinapayagan nila itong mabuhay, at sa araw na mawala sila, babagsak ito tulad ng isang manikin na nawalan ng tukod. Tinatakot ang pamahalaan sa banta ng pag-aalsa ng bayan, at ang bayan sa mga puwersa ng pamahalaan: dito nagmumula ang isang simpleng laro na katulad ng nangyayari sa mga duwag kapag dumadalaw sa mga mapanglaw na lugar: inaakala nilang multo ang sarili nilang mga anino at kakaibang tinig ang sarili nilang mga alingawngaw. Hangga't ang pamahalaan ay hindi nakikipag-unawaan sa bansa, hindi ito makalalabas sa ganitong pagkakatangkilik; mabubuhay ito tulad ng mga hangal na binatang nanginginig sa tinig ng kanilang tagapag-alaga, na ang pagpapaubaya ay kanilang pinamamalimos. Ang pamahalaan ay hindi nangangarap ng anumang matatag na kinabukasan, ito ay isang bisig; ang ulo ay ang kumbento, at dahil sa kawalang-kibong ito na nagpapatangay rito mula sa isang bangin patungo sa isa pa, ito ay nagiging anino, nawawala ang pagkatao nito, at mahina at walang kakayahan, ipinagkakatiwala nito ang lahat sa mga bayarang kamay. Ihambing ninyo, kung hindi, ang ating sistema ng pamahalaan sa mga sistema ng mga bansang inyong napuntahan...

Ibarra: Oh!—putol ni Ibarra;—napakalaking hiling po iyan; makuntento na tayo sa pagtingin na ang ating bayan ay hindi nagrereklamo, hindi naghihirap tulad ng mga tao sa ibang mga bansa, at iyon ay salamat sa relihiyon at sa kabaitan ng mga namumuno.

Tasio: Ang bayan ay hindi nagrereklamo dahil wala itong tinig, hindi gumagalaw dahil ito ay natutulog, at sinasabi ninyo na hindi ito naghihirap, dahil hindi ninyo nakita kung paano dumurugo ang puso nito. Ngunit isang araw ay makikita ninyo ito at maririnig, at sa aba ng mga nagsasandig ng kanilang lakas sa kamangmangan o sa panatisismo! Sa aba ng mga nagagalak sa panlilinlang at nagtatrabaho sa gabi sa pag-aakalang natutulog ang lahat! Kapag tinanglawan ng liwanag ng araw ang mga iniluwal ng mga anino, darating ang nakapangingilabot na pagbalikwas: napakaraming lakas na sinupil sa loob ng maraming siglo, napakaraming lasong tumulo nang patak-patak, napakaraming buntong-hiningang pinigil ang lalabas sa liwanag at sasabog... Sino kaya ang magbabayad sa mga singiling iyon na iniharap ng mga bayan sa pana-panahon at iniingatan sa atin ng Kasaysayan sa kanyang mga pahinang may bahid ng dugo?

Ibarra: Hindi po papayag ang Diyos, ang pamahalaan at ang relihiyon na dumating ang araw na iyon!—sagot ni Crisóstomo, na napahanga kahit ayaw niya.—Ang Pilipinas ay relihiyoso at mahal ang Espanya; malalaman ng Pilipinas kung gaano karami ang ginagawa ng bansa para sa kanya. May mga pang-aabuso, oo, may mga pagkukulang, hindi ko itatanggi, ngunit ang Espanya ay nagsusumikap na magpakilala ng mga repormang magtutuwid sa mga ito, naghahanda ng mga proyekto, hindi ito makasarili.

Tasio: Alam ko, at ito ang pinakamasama. Ang mga repormang nagmumula sa itaas ay napawawalang-bisa sa mga mababang antas, salamat sa mga bisyo ng lahat, salamat halimbawa sa matakaw na pagnanais na yumaman sa maikling panahon at sa kamangmangan ng bayan na pumapayag sa lahat. Ang mga pang-aabuso ay hindi naitutuwid ng isang real decreto [kautusan ng hari] hangga't walang masigasig na awtoridad na nagbabantay sa pagpapatupad nito, hangga't hindi ipinagkakaloob ang kalayaan ng salita laban sa kalabisan ng mga maliliit na tirano: ang mga proyekto ay nananatiling proyekto, ang mga pang-aabuso ay nananatiling pang-aabuso, at ang ministro, nasisiyahan, ay matutulog pa rin nang mas payapa. Higit pa rito: kung sakaling may dumating na mataas na opisyal na may malalaki at mapagbigay na mga ideya, agad siyang nagsisimulang makinig, habang sa likuran ay itinuturing siyang baliw: «Hindi kilala ng Inyong Ekselensiya ang bansa, hindi kilala ng Inyong Ekselensiya ang ugali ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], ipapahamak sila ng Inyong Ekselensiya, makabubuting magtiwala ang Inyong Ekselensiya kay ganito at kay ganoon, atbp.», at dahil hindi nga kilala ng Kanyang Ekselensiya ang bansa, na hanggang noon ay inilalagay niya sa Amerika, at bukod pa rito ay may mga pagkukulang at kahinaan tulad ng lahat ng tao, napapaniwala siya. Naaalala rin ng Kanyang Ekselensiya na upang makuha ang posisyon, kinailangan niyang magpawis nang husto at magtiis nang higit pa, na hawak lamang niya ito sa loob ng tatlong taon, na siya ay tumatanda na at kinakailangang huwag mag-isip ng quijoterías [mga pangarap na gaya ng kay Don Quijote] kundi ng kanyang kinabukasan: isang maliit na mansiyon sa Madrid, isang maliit na bahay sa bukid at isang magandang kita upang mabuhay nang marangya sa kabisera; ito ang dapat niyang hanapin sa Pilipinas. Huwag tayong humingi ng mga himala, huwag nating hilingin na magmalasakit sa kabutihan ng bansa ang pumupunta rito bilang dayuhan upang magpayaman at pagkatapos ay umalis. Ano ang pakialam niya sa pasasalamat o sumpa ng isang bayan na hindi niya kilala, kung saan wala siyang mga alaala, kung saan wala siyang mga mahal sa buhay? Ang kaluwalhatian, upang maging kaaya-aya, ay kailangang umalingawngaw sa mga tainga ng mga mahal natin, sa kapaligiran ng ating tahanan o ng bayan na mag-iingat sa ating mga abo: nais natin na ang kaluwalhatian ay umupo sa ibabaw ng ating libingan upang painitin ng kanyang mga sinag ang lamig ng kamatayan, upang hindi tayo tuluyang mauwi sa wala, kundi may matira sa atin. Wala sa mga ito ang maipapangako natin sa taong dumarating upang pangalagaan ang ating mga kapalaran. At ang pinakamasama sa lahat ng ito ay umaalis sila kapag nagsisimula na nilang maunawaan ang kanilang tungkulin. Ngunit lumalayo tayo sa ating usapan.

Ibarra: Hindi po, bago tayo bumalik doon, kailangan kong linawin ang ilang bagay,—putol ng binata nang masigla.—Maaari kong tanggapin na hindi kilala ng pamahalaan ang bayan, ngunit naniniwala akong mas hindi kilala ng bayan ang pamahalaan. May mga walang silbing opisyal, masasama, kung gusto po ninyo, ngunit mayroon ding mabubuti, at kung wala silang magawa, iyon ay dahil nakatatagpo sila ng isang walang buhay na masa: ang mamamayang kaunti lamang ang pakikilahok sa mga bagay na may kinalaman sa kanila. Ngunit hindi ako pumunta rito upang makipagtalo sa inyo tungkol dito: pumunta ako upang humingi ng payo at sinasabi ninyo sa akin na iyuko ko ang ulo sa harap ng mga katawa-tawang idolo.

Tasio: Oo, at inuulit ko, dahil dito ay kailangang ibaba ang ulo o hayaang mahulog ito.

Ibarra: Ibaba ang ulo o hayaang mahulog?—ulit ni Ibarra na nag-iisip.—Napakahirap na pagpipilian! Ngunit bakit po? Hindi ba maaaring magsabay ang pag-ibig sa aking bayan at ang pag-ibig sa Espanya? Kinakailangan bang magpakababa upang maging mabuting Kristiyano, ipagkanulo ang sariling konsensya upang makamit ang isang mabuting layunin? Mahal ko ang aking bayan, ang Pilipinas, dahil sa kanya ko utang ang aking buhay at kaligayahan, at dahil ang bawat tao ay dapat mahalin ang kanyang bayan; mahal ko ang Espanya, ang bayan ng aking mga ninuno, dahil, sa kabila ng lahat, ang Pilipinas ay may utang at magkakaroon ng utang sa kanya ang kanyang kaligayahan at kinabukasan; ako ay Katoliko, iniingatan kong dalisay ang pananampalataya ng aking mga magulang, at hindi ko nakikita kung bakit ko kailangang ibaba ang ulo, kung kaya ko itong itaas, at isuko ito sa aking mga kaaway kung kaya ko silang yurakan.

Tasio: Dahil ang bukid na nais ninyong taniman ay nasa kamay ng inyong mga kaaway, at laban sa kanila ay wala kayong lakas... Kinakailangang halikan muna ninyo ang kamay na iyan na...

Ngunit hindi siya pinatapos ng binata at sumigaw nang galit:

Ibarra: Halikan! Ngunit nakalimutan po ninyo na pinatay nila ang aking ama, itinapon siya mula sa kanyang libingan... ngunit ako na anak ay hindi nakalilimot, at kung hindi ko siya ipinaghihiganti, ito ay dahil iniingatan ko ang dangal ng relihiyon.

Ibinaba ng matandang pilosopo ang kanyang ulo.

Tasio: Ginoong Ibarra,—sagot niya nang dahan-dahan;—kung iniingatan ninyo ang mga alaalang iyan, mga alaalang hindi ko maipapayong kalimutan, talikuran ninyo ang proyektong inyong binabalak at hanapin sa ibang paraan ang ikabubuti ng inyong mga kababayan. Ang proyekto ay nangangailangan ng ibang tao dahil, upang maisakatuparan ito, hindi lamang kailangan ng pera at kagustuhan; sa ating bansa kinakailangan din ng pagpapakasakit, tiyaga at pananampalataya, dahil ang lupa ay hindi pa handa; ito ay nahahasikan lamang ng mga damong-ligaw.

Naiintindihan ni Ibarra ang halaga ng mga salitang ito, ngunit hindi siya dapat panghinaan ng loob; ang alaala ni María Clara ay nasa kanyang isipan: kinakailangan niyang tuparin ang kanyang pangako.

Ibarra: Wala po bang ibang paraan na maimumungkahi ang inyong karanasan kundi ang matigas na paraang iyan?—tanong niya nang mababa ang boses.

Hinawakan siya ng matanda sa braso at dinala sa bintana. Isang malamig na hangin, na nagbabadya ng hilaga, ang umiihip; sa kanyang mga mata ay nakikita ang hardin, na limitado ng malawak na kagubatan na nagsisilbing parke.

Tasio: Bakit hindi natin gawin ang ginagawa ng mahinang tangkay na iyan, na puno ng mga rosas at mga usbong?—sabi ng pilosopo, habang itinuturo ang isang magandang halamang rosas.—Ang hangin ay umiihip, niyuyugyog ito, at ito ay yumuyuko na parang itinatago ang kanyang mahalagang dala. Kung ang tangkay ay mananatiling tuwid, ito ay mababali, ikakalat ng hangin ang mga bulaklak, at masisira ang mga usbong. Lilipas ang hangin at ang tangkay ay muling tatayo, ipinagmamalaki ang kanyang kayamanan: sino ang magbibintang sa kanya na yumuko siya sa harap ng pangangailangan? Tingnan ninyo roon ang higanteng kupang² na iyon, na maringal na iniindayog ang kanyang matayog na mga dahon kung saan namumugad ang agila. Dinala ko siya mula sa kagubatan bilang mahinang halaman; sa pamamagitan ng manipis na mga kawayan ay sinuportahan ko ang kanyang tangkay sa loob ng ilang buwan. Kung dinala ko siya rito nang malaki at puno ng buhay, tiyak na hindi siya nabuhay rito: niyugyog sana siya ng hangin bago pa man kumapit ang kanyang mga ugat sa lupa, bago pa man tumibay ang lupa sa kanyang paligid at maibigay sa kanya ang wastong sustento para sa kanyang laki at taas. Ganyan din ang kahihinatnan ninyo, halamang inilipat mula sa Europa sa mabatong lupaing ito, kung hindi kayo maghahanap ng masasandalan at magpapakaliit. Kayo ay nasa masamang kalagayan, nag-iisa, nakataas: umuuga ang lupa, nagbabadya ng bagyo ang langit, at ang tuktok ng mga puno ng inyong angkan ay napatunayang umaakit ng kidlat. Hindi tapang, kundi kapangahasan ang lumaban nang mag-isa laban sa lahat ng umiiral; walang sinumang sisisi sa piloto na sumisilong sa isang daungan sa unang bugso ng bagyo. Ang pagyuko kapag dumadaan ang bala ay hindi kaduwagan; ang masama ay hamunin ito upang bumagsak at hindi na bumangon muli.

Ibarra: At magbubunga ba ang sakripisyong ito ng mga bungang inaasahan ko?—tanong ni Ibarra;—maniniwala ba sa akin at kalilimutan ng pari ang kanyang sama ng loob? Tutulungan ba nila ako nang tapat para sa kapakanan ng edukasyon na nakikipag-agawan sa mga kumbento sa kayamanan ng bansa? Hindi ba nila maaaring magkunwaring kaibigan, magkunwaring tagapagtanggol, at sa ilalim, sa mga anino, labanan ito, pahinain ito, sugatan ito sa sakong upang ito ay mapasuray nang mas maaga kaysa kung haharapin ito nang harapan? Sa mga nakaraang pangyayaring ipinapalagay po ninyo, lahat ay maaaring asahan.

Ang matanda ay nanatiling tahimik, hindi makasagot. Nag-isip siya ng ilang sandali at sumagot:

Tasio: Kung mangyari iyon, kung mabigo ang proyekto, aaliwin kayo ng pag-iisip na ginawa ninyo ang lahat ng inyong makakaya, at kahit na ganoon, may makakamit pa rin: mailagay ang unang bato, makapaghasik; pagkatapos magngalit ang bagyo, baka may butil na sumibol, mabuhay sa kabila ng sakuna, iligtas ang uri mula sa pagkawasak at magsilbing binhi pagkatapos para sa mga anak ng namatay na manghahasik. Ang halimbawa ay maaaring magbigay ng lakas ng loob sa iba na natatakot lamang magsimula.

Isinasaalang-alang ni Ibarra ang mga dahilan na ito, nakita ang kanyang kalagayan at naunawaan na, sa kabila ng kanyang pesimismo, ang matanda ay may maraming katwiran.

Ibarra: Naniniwala po ako sa inyo!—sigaw niya habang kinakamayan ang matanda.—Hindi nasayang ang aking pag-asa sa isang mabuting payo. Ngayong araw mismo ay pupunta ako upang makipagtapatan sa kura, na sa huli ay hindi naman ako ginawan ng masama at marahil ay mabuti, dahil hindi lahat ay katulad ng umusig sa aking ama. Kailangan ko rin siyang hilingin na tulungan ang kaawa-awang baliw na iyon at ang kanyang mga anak: umaasa ako sa Diyos at sa mga tao.

Nagpaalam siya sa matanda at, pagkasakay sa kabayo, ay umalis.

Tasio: Abangan!—bulong ng pesimistang pilosopo habang sinusundan siya ng tingin; pagmasdan nating mabuti kung paano ilalahad ng tadhana ang komedyang nagsimula sa sementeryo.

Sa pagkakataong ito ay talagang nagkamali siya: nagsimula ang komedya nang mas maaga pa.