Kabanata XXVI Bisperas ng Pista

Nasa ikasampu tayo ng Nobyembre, bisperas ng pista.

Mula sa karaniwang matamlay na takbo ng buhay, ang bayan ay nagbubuhos ng walang kapantay na sigla sa bahay, sa kalye, sa simbahan, sa sabungan at sa bukid: natatakpan ang mga bintana ng mga bandila at damaskong iba't ibang kulay; napupuno ang kalawakan ng mga putok at musika; ang hangin ay puspos at tigib ng kasayahan.

Iba't ibang minatamis na prutas ng bansa, sa mga kristal na lalagyan ng matamis na masasaya ang kulay, ang inaayos ng dalaga sa isang mesita, na natatakpan ng puting mantel na may burda. Sa bakuran, sumisiyap ang mga sisiw, kumakakak ang mga inahin, umuungol ang mga baboy, natatakot sa kasayahan ng mga tao. Ang mga katulong ay panhik-panaog na nagdadala ng mga ginintuang pinggan at mga kubyertos na pilak: dito'y may pinagagalitan dahil may nabasag na plato, doon ay pinagtatawanan ang simpleng dalagang taga-bukid: sa lahat ng dako ay may nag-uutos, nagbubulungan, sumisigaw, nagpupuna, nanghuhula, nagpapalakas ng loob sa isa't isa, at lahat ay kaguluhan, ingay at hiyawan. At ang lahat ng pagsisikap at pagod na ito ay para sa panauhing kilala o hindi kilala; ito'y upang asikasuhin ang sinumang tao na marahil ay hindi pa nakikita kailanman, at hindi na muling makikita pagkatapos; upang ang taga-ibang bayan, ang dayuhan, ang kaibigan, ang kaaway, ang Pilipino, ang Kastila, ang mahirap, ang mayaman ay umalis na masaya at nasisiyahan; ni hindi sila hinihingan ng pasasalamat, ni inaasahang hindi nila pipinsalain ang mapagpatuloy na pamilya habang o pagkatapos nilang matunaw ang kinain. Ang mga mayayaman, ang mga nakapunta na kahit minsan sa Maynila at nakakita ng higit kaysa sa iba, ay bumili ng serbesa, champagne [bumubulang alak], mga licor [matatapang na alak na matamis], mga alak at mga pagkaing galing sa Europa, na halos hindi nila titikman kahit isang subo o iinumin kahit isang lagok. Marangya ang pagkakahanda ng kanilang mesa.

Sa gitna ay may isang malaking artipisyal na pinya, mahusay ang pagkakagaya, na tinutusukan ng mga palito, na maingat at magandang inukit ng mga bilanggo sa kanilang mga oras ng pahinga. May mga anyong pamaypay, kumpol ng bulaklak, ibon, rosas, palma o mga kadena, lahat ay inukit mula sa iisang piraso ng kahoy: ang artista ay isang bilanggong sapilitang pinagtatrabaho, ang kasangkapan ay isang mapurol na kutsilyo at ang inspirasyon ay ang boses ng tagabantay.—Sa mga gilid ng pinyang ito, na tinatawag na palillera [lalagyan ng palito], nakatayo sa mga kristal na prutasan ang mga piramide ng dalandan, lansones, atis, tsiko at maging mangga¹ kahit Nobyembre. Pagkatapos, sa malalapad na bandehado, sa ibabaw ng mga papel na binutas-butas at pininturahan ng matitingkad na kulay, nakahain ang mga hamon mula sa Europa at sa Tsina, isang malaking pastel na hugis Agnus Dei [Kordero ng Diyos] o kalapati, ang Espiritu Santo marahil, mga pabong may palaman, at iba pa, at sa pagitan ng mga ito ang mga nakagaganang garapon ng atsara² na may kakatwang mga disenyo, gawa sa bulaklak ng bunga at sa iba pang gulay at prutas, na maarteng hiniwa at idinikit sa pamamagitan ng arnibal sa mga dingding ng garapon.

Nililinis ang mga globong salamin, na minana-mana ng mga anak sa mga magulang; pinakikintab ang mga tansong argolya; hinuhubaran ang mga lampara ng petrolyo ng kanilang pulang balot, na nag-iingat sa kanila mula sa mga langaw at lamok sa buong taon at ginagawa silang walang silbi; ang mga palawit na kristal na hugis-almendras at prismatiko ay umuugoy, nagbabanggaan nang may himig, umaawit, na tila nakikibahagi sa pista, nagagalak at hinahati ang liwanag, at nagrereplekta sa puting pader ang mga kulay ng bahaghari. Ang mga bata ay naglalaro, nagsasaya, hinahabol ang mga kulay, natitisod, nakababasag ng mga tubo ng lampara, ngunit hindi nito napipigil ang kasayahan ng pista: sa ibang panahon ng taon ay iba ang isasalaysay nito ng mga luha ng kanilang bilog na mga mata.

Katulad ng mga kagalang-galang na lamparang ito, lumalabas din mula sa kanilang mga taguan ang mga gawa ng dalaga: mga belong gawa sa gantsilyo, maliliit na alpombra, mga artipisyal na bulaklak; lumilitaw ang mga antigong bandeha ng kristal, na ang ilalim ay may anyong maliit na lawa na may maliliit na isda, mga buwaya, mga molusko, mga lumot-dagat, mga korales at mga batong salamin na matitingkad ang kulay. Ang mga bandehang ito ay pinupuno ng mga tabako, mga sigarilyo at maliliit na buyo, na binilot ng mga maselang daliri ng mga dalaga.—Ang sahig ng bahay ay kasingkintab ng salamin; mga kurtinang piña o husi [telang seda] ang nagpapaganda sa mga pinto; mula sa mga bintana ay nakabitin ang mga parol na kristal o papel na kulay-rosas, asul, berde o pula: napupuno ang bahay ng mga bulaklak at mga paso na nakapatong sa mga pedestal na porselanang Tsino; pati ang mga santo ay nagagayakan, ang mga imahen at mga relikya ay nagpipista, pinapagpagan sila ng alikabok, nililinis ang mga salamin at isinasabit sa kanilang mga kuwadro ang mga kumpol ng bulaklak.

Sa mga kalye, sa bawat ilang pagitan, nakatayo ang mga kakatwang arko ng kawayang inukit sa sanlibong paraan, na tinatawag na singkaban, napapalibutan ng kalusus [palamuting gawa sa kawayan], na ang makita lamang ay nagpapasaya na sa puso ng mga bata. Sa paligid ng patyo ng simbahan ay naroon ang malaki at magastos na tolda, na nakatukod sa mga puno ng kawayan, upang daanan ng prusisyon. Sa ilalim nito ay naglalaro ang mga bata, tumatakbo, umaakyat, tumatalon at sinisira ang mga bagong kamiseta na dapat sana'y ipagmamalaki nila sa araw ng pista.

Doon sa plaza ay itinayo ang tablado, isang tanghalang yari sa kawayan, nipa at kahoy: doon magpapakita ng mga kababalaghan ang komedya ng Tondo, at makikipagpaligsahan sa mga diyos sa mga himalang hindi kapani-paniwala; doon kakanta at sasayaw sina Marianito, Chananay, Balbino, Ratia, Carvajal, Yeyeng, Liceria, atbp. Ang Pilipino ay mahilig sa teatro at masigasig na dumadalo sa mga pagtatanghal ng dula; tahimik niyang pinakikinggan ang awit, hinahangaan ang sayaw at ang pagmumuwestra, hindi sumisipol, ngunit hindi rin pumapalakpak. Hindi ba niya gusto ang palabas? ngumunguya siya ng kanyang buyo o umaalis nang hindi ginagambala ang iba na marahil ay natutuwa rito. Paminsan-minsan lamang ay umaatungal ang mababang uri ng tao, kapag hinahalikan o niyayakap ng mga aktor ang mga aktres, ngunit hindi na ito lumalampas doon. Noong unang panahon, mga drama lamang ang itinatanghal; ang makata ng bayan ay kumakatha ng isang dula na kailangang may labanan bawat dalawang minuto, isang patawa (gracioso) at mga nakapangingilabot na pagbabagong-anyo. Ngunit mula nang ang mga artista ng Tondo ay magsimulang maglaban bawat labinlimang segundo, magkaroon ng dalawang patawa at gumawa ng lalo pang hindi kapani-paniwalang mga bagay, pinatay nila ang kanilang mga kasamahan sa lalawigan. Mahilig dito ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan], at pinili niya, kasang-ayon ng kura, ang komedya: El príncipe Villardo ó los esclavos arrancados de la infame cueva [Ang Prinsipe Villardo o ang mga Aliping Hinango mula sa Kasumpa-sumpang Yungib], isang dulang may mahika at mga paputok.

Paminsan-minsan, masayang tumutugtog ang mga kampana, ang mismong mga kampanang sampung araw pa lamang ang nakararaan ay napakalungkot na nagdurupikal. Niyayanig ng mga gulong ng apoy at mga morteretes [maliliit na kanyong pamputok] ang hangin: ang Pilipinong manggagawa ng paputok, na natuto ng kanyang sining nang walang kilalang guro, ay magpapamalas ng kanyang husay; naghahanda siya ng mga torong paputok, mga kastilyong apoy na may mga ilaw-bengala, mga lobong papel na pinalobo ng mainit na hangin, mga gulong ng mga kislap, mga bomba, mga kuwitis, atbp.

May naririnig bang malalayong himig? agad nang nagtatakbuhan ang mga bata patungo sa labas ng bayan upang salubungin ang mga banda ng musika. Lima ang inupahang banda, bukod pa sa tatlong orkestra. Hindi dapat mawala ang banda ng Pagsanghan, na pag-aari ng escribano [notaryo ng hukuman], ni ang sa bayan ng S. P. de T. [San Pedro Tunasan], na tanyag noon sapagkat pinamumunuan ito ni maestro Austria, ang palaboy na si kabo Mariano, na ayon sa sabi-sabi ay dala ang katanyagan at ang armonya sa unang kumpas ng kanyang batuta. Pinupuri ng mga musikero ang kanyang martsang panlibing na El Sauce [Ang Punong Wilow], at ikinalulungkot nilang hindi siya nakapag-aral ng musika, sapagkat sa kanyang henyo ay nagbigay sana siya ng karangalan sa kanyang bayan.

Pumapasok sa bayan ang banda na tumutugtog ng masasayang martsa, sinusundan ng mga batang gusgusin o halos hubad: ang isa'y suot ang kamiseta ng kanyang kapatid, ang isa'y ang pantalon ng kanyang ama. Pagkatigil na pagkatigil ng tugtog, saulado na nila ito, hinuhuni, sinisipol nang may pambihirang husay sa tono, at nagbibigay ng kanilang hatol.

Samantala, isa-isang dumarating sakay ng mga karomata, kalesa o karwahe ang mga kamag-anak, ang mga kaibigan, ang mga hindi kilala, ang mga sugarol na dala ang kanilang pinakamahuhusay na tandang at mga supot ng ginto, handang isapalaran ang kanilang kayamanan sa berdeng mesa ng sugal o sa loob ng ruweda ng sabungan.

Matabang Lalaki: Limampung piso gabi-gabi ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]!—bulong ng isang maliit at matabang lalaki sa tainga ng mga bagong dating; darating si Kapitan Tiago at magbabangka; si Kapitan Joaquín ay may dalang labingwalong libo. Magkakaroon ng liam-pó [larong Tsino]: ang Tsinong si Carlos ang magpapatakbo nito sa puhunang sampung libo. Mula sa Tanauan, Lipa at Batangas, gayundin sa Santa Cruz, darating ang malalaking punto [mananaya]. Magiging malakihan ito! Magiging malakihan ito! Pero magtsokolate muna kayo. Ngayong taon ay hindi tayo lilimasin ni Kapitan Tiago, gaya noong nakaraang taon: tatlong misa ng pasasalamat lang ang ipinagbayad niya at may mutya³ ako ng kakaw. At kumusta ang pamilya?

Mga Dayo: Mabuti, mabuti! salamat!—sagot ng mga dayo: at si Padre Dámaso?

Matabang Lalaki: Si Padre Dámaso ay mangangaral sa umaga at magbabalasa ng baraha kasama namin sa gabi.

Mga Dayo: Mas mabuti, mas mabuti! Wala na kung gayong anumang panganib!

Matabang Lalaki: Panatag, panatag tayo! Bukod pa roon, maluwag maglabas ng pera ang Tsinong si Carlos!

At ang matabang lalaki ay kumumpas ng kanyang mga daliri, na parang nagbibilang ng mga barya.

Sa labas ng bayan, ang mga taga-bundok, ang mga kasama [mga magsasakang kahati sa ani], ay nagsusuot ng kanilang pinakamagagandang damit upang dalhin sa bahay ng mga kasosyong kapitalista ang matatabang inahin, mga baboy-ramo, mga usa, mga ibon; ang ilan ay nagkakarga sa mabibigat na kariton ng panggatong, ang iba ay ng prutas, mga halamang dapo, ang pinakabihira sa mga tumutubo sa gubat: ang iba pa ay may dalang biga⁴ na malalapad ang dahon, tikas-tikas⁵ na kulay-apoy ang bulaklak upang palamutihan ang mga pinto ng mga bahay.

Ngunit ang pinakamasiglang galaw, na halos umaabot na sa kaguluhan, ay naroon sa isang uri ng malapad na talampas, ilang hakbang mula sa bahay ni Ibarra. Lumalangitngit ang mga kalo, naririnig ang mga sigawan, ang tunog-metal ng batong tinatapyas, ng martilyong nagpapako ng pako, ng palakol na humuhugis sa biga. Isang pulutong ang naghuhukay ng lupa at gumagawa ng malapad at malalim na hukay; ang iba ay nagsasalansan ng mga batong hinango sa mga tibagan ng bayan, nagbababa ng karga ng mga kariton, nagbubunton ng buhangin, nag-aayos ng mga ikiran at mga panghilang makina...

Ñor Juan: Dito! doon iyan! Bilis!—sigaw ng isang matandang maliit na masigla at matalino ang mukha, na ang ginagawang tungkod ay isang metrong may tansong gilid, na kinapupulupotan ng lubid ng isang plomada. Siya ang maestro de obras [punong tagapagtayo], si ñor Juan, arkitekto, kantero, karpintero, tagapintura ng pader, tagagawa ng kandado, tagatabas ng bato at paminsan-minsang eskultor.

Ñor Juan: Kailangang matapos ito ngayon din! Bukas ay hindi puwedeng magtrabaho at sa makalawa na ang seremonya! Bilis!

Ñor Juan: Gawin ninyo ang butas nang sakto sa silindrong ito!—sabi niya sa ilang tagatabas ng bato na nagpapakinis ng isang malaking parisukat na bato; sa loob nito iingatan ang ating mga pangalan.

At inuulit niya sa bawat bagong dayong lumalapit ang nasabi na niya nang sanlibong ulit.

Ñor Juan: Alam ba ninyo kung ano ang itatayo natin? Isang paaralan, huwaran sa kanyang uri, gaya ng sa Alemanya, at mas mahusay pa! Ang plano ay iginuhit ng arkitektong si G. R., at ako, ako ang namamahala sa gawain! Oo, ginoo, tingnan ninyo, ito ay magiging isang palasyong may dalawang pakpak: isa para sa mga batang lalaki at isa para sa mga batang babae. Dito sa gitna ay isang malaking hardin na may tatlong bukal: doon, sa mga gilid, mga punongkahoy, maliliit na taniman upang ang mga bata ay magtanim at mag-alaga ng mga halaman sa oras ng libangan, upang magamit nila ang oras at hindi masayang. Tingnan ninyo kung gaano kalalim ang mga pundasyon! Tatlong metro at animnapu't limang sentimetro! Ang gusali ay magkakaroon ng mga bodega, mga silong, mga piitan para sa mga pabaya sa pag-aaral, malapit, napakalapit sa mga palaruan at sa himnasyo upang marinig ng mga pinarurusahan kung paano nagsasaya ang mga masipag. Nakikita ba ninyo ang malawak na espasyong iyan? Iyan ang magiging liwasan para sa pagtakbo at paglukso sa labas. Ang mga batang babae ay magkakaroon ng hardin na may mga bangko, mga duyan, mga daang may hanay ng punongkahoy para sa paglukso sa lubid⁶, mga bukal, mga kulungan ng ibon, atbp. Ito ay magiging kahanga-hanga!

At kinukuskos ni ñor Juan ang kanyang mga kamay, iniisip ang katanyagang makakamtan niya. Darating ang mga dayuhan upang makita ito at magtatanong:—Sino ang dakilang arkitektong nagtayo nito?—Hindi ba ninyo alam? Parang hindi kapani-paniwalang hindi ninyo kilala si ñor Juan. Tiyak na galing kayo sa napakalayo!—isasagot ng lahat.

Sa ganitong mga kaisipan ay paroo't parito siya mula sa isang dulo hanggang sa kabila, sinisiyasat ang lahat at sinusuri ang lahat.

Ñor Juan: Masyadong maraming kahoy ang nakikita ko para sa isang cabria [tatlong-paang panghatak ng mabibigat]!—sabi niya sa isang dilaw na lalaking namamahala sa ilang manggagawa: sapat na sa akin ang tatlong mahabang piraso na bumubuo ng tripode at tatlo pang magdudugtong sa mga ito.

Dilaw na Lalaki: Aba [Siyempre naman]!—sagot ng dilaw na lalaki na ngumingiti sa kakaibang paraan;—habang mas maraming gayak ang ibinibigay natin sa gawain, lalong malaki ang epektong makakamtan natin. Ang kabuuan ay magkakaroon ng mas magandang anyo, mas malaking kahalagahan, at sasabihin nila: Gaano karami ang ginawang trabaho! Makikita ninyo, makikita ninyo kung anong cabria ang itatayo ko! At pagkatapos ay gagayakan ko ito ng maliliit na bandila, ng mga guirnalda ng dahon at bulaklak ... sasabihin ninyo pagkatapos na tama kayo sa pagtanggap sa akin sa inyong mga manggagawa, at wala nang mahihiling pa si Ginoong Ibarra.

At tumatawa at ngumingiti ang lalaki: ngumingiti rin si ñor Juan at umiiling-iling.

Sa di-kalayuan ay makikita ang dalawang kiosko na pinag-uugnay ng isang uri ng balag na natatakpan ng mga dahon ng saging.

Ang guro ng paaralan, kasama ang mga tatlumpung bata, ay naghahabi ng mga korona, nagtatali ng mga bandila sa maninipis na haliging kawayan, na natatakpan ng puting tela na may mga kulubot.

Guro: Tiyakin ninyong maayos ang pagkakasulat ng mga titik!—sabi niya sa mga gumuguhit ng mga nakasulat; darating ang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan], maraming kura ang dadalo, baka pati ang Kapitan Heneral, na nasa lalawigan! Kung makita nilang mahusay kayong gumuhit, baka kayo'y purihin nila.

Isang Bata: At bibigyan kami ng pisara?...

Guro: Sino ang nakaaalam! pero humingi na si Ginoong Ibarra ng isa mula sa Maynila. Bukas ay darating ang ilang bagay, na ipamamahagi sa inyo bilang mga gantimpala... Pero, ilagay ninyo ang mga bulaklak na iyan sa tubig, bukas ay gagawin natin ang mga palumpon, magdadala kayo ng mas marami pang bulaklak, sapagkat kailangang mapuno ng mga ito ang mesa; ang mga bulaklak ay nagpapasaya sa paningin.

Isang Bata: Magdadala bukas ang aking ama ng mga bulaklak ng baino⁷ at isang buslong sampaga [bulaklak na kauri ng magnolia].

Isa pang Bata: Ang aking ama ay nagdala ng tatlong kariton ng buhangin at hindi pa nababayaran.

Pamangkin ni Kapitan Basilio: Nangako ang aking tiyuhin na magbabayad ng isang guro! dagdag ng pamangkin ni Kapitan Basilio.

Sa katunayan, ang proyekto ay nakatagpo ng pagtugon halos sa lahat. Hiniling ng kura na siya mismo ang maging ninong at magbendisyon sa paglalagay ng unang bato, isang seremonyang gaganapin sa huling araw ng pista, bilang isa sa pinakamaringal na pagdiriwang nito. Ang koadyutor mismo ay lumapit nang mahiyain kay Ibarra, at iniaalok ang lahat ng misang ipagbabayad sa kanya ng mga deboto hanggang matapos ang gusali. Higit pa rito; si kapatid na Rufa, ang mayaman at matipid na babae, ay nagsabing kung sakaling kulangin ang pera, maglilibot siya sa ilang bayan upang mamalimos, sa tanging kondisyong babayaran ang kanyang pamasahe at pagkain, atbp. Pinasalamatan siya ni Ibarra at sumagot:

Ibarra: Hindi tayo makalilikom ng malaki, sapagkat hindi ako mayaman at hindi rin simbahan ang gusaling ito. Bukod pa rito, hindi ko ipinangakong itatayo ito sa gastos ng iba.

Ang mga kabataan, ang mga estudyanteng nagmula sa Maynila upang ipagdiwang ang pista, ay humahanga sa kanya at itinuturing siyang huwaran; ngunit, gaya ng halos laging nangyayari, kapag nais nating tularan ang mga kilalang tao, ang kanilang maliliit na bagay lamang ang ating ginagaya, kung hindi man ang kanilang mga kapintasan, sapagkat wala tayong kakayahan sa iba pa, at marami sa mga tagahangang ito ang nakatuon sa paraan ng pagbubuhol ng binata sa kanyang kurbata, ang iba sa hugis ng kuwelyo ng kamiseta, at hindi iilan sa bilang ng mga butones ng kanyang amerikana at tsaleko.

Tila naglaho na magpakailanman ang masasamang kutob ng matandang Tasio. Ganito ang sinabi sa kanya ni Ibarra isang araw, ngunit sumagot ang matandang pesimista:

Tasio: Alalahanin ninyo ang sinasabi ni Baltasar:

Si Baltasar ay kasinghusay na makata gaya ng pagiging palaisip niya.

Ang mga ito at iba pang mga bagay ay naganap sa bisperas, bago lumubog ang araw.