Kabanata XXIX Sa Umaga

Ang mga banda ng musika ay tumugtog ng diana [tugtog na panggising sa madaling-araw] sa unang liwanag ng bukang-liwayway, na gumising sa mga pagod na mamamayan ng bayan sa pamamagitan ng masasayang tugtugin. Muling nabuhay ang buhay at kasiglahan, muling tumunog ang mga kampana at nagsimula ang mga putok.

Ito ang huling araw ng pista, ito ang tunay na pista mismo. Inaasahan na makakita ng higit pa kaysa sa nakaraang araw. Mas marami ang mga kapatid ng Kagalang-galang na Ikatlong Orden kaysa sa mga kapatid ng Santo Rosaryo, at ang mga kasapi ay ngumingiti nang may kabanalan, tiyak na mapapahiya nila ang kanilang mga karibal. Bumili sila ng mas maraming kandila: ang mga Tsino na gumagawa ng kandila ay kumita nang malaki, at bilang pasasalamat ay nag-iisip na magpabinyag, kahit na sinasabi ng iba na hindi ito dahil sa pananampalataya sa Katolisismo, kundi dahil sa kagustuhang mag-asawa. Ngunit sinasagot ito ng mga banal na kababaihan:

Mga Debota: Kahit na ganoon, ang pag-aasawa ng maraming Tsino nang sabay-sabay ay hindi maikakailang isang himala, at ang kanilang mga asawa na ang aakay sa kanila sa pananampalataya.

Nagbihis ang mga tao ng kanilang pinakamagandang damit; inilabas mula sa kanilang mga kahon ang lahat ng alahas. Maging ang mga tahur at mga sugarol ay nagpakitang-gilas ng mga burdadong kamiseta na may malalaking butones na brilyante, mabibigat na kadena ng ginto at puting sombrero ng jipijapa [sombrerong yari sa pinong hibla ng palma]. Tanging ang matandang pilosopo lamang ang nanatiling gaya ng dati: ang kamiseta ng sinamay¹ na may madidilim na guhit, nakabutones hanggang leeg, maluwag na sapatos at malapad na sombrerong fieltro [siniksik na lana] na kulay abo.

Don Filipo: Mas malungkot kayo ngayon kaysa kailanman!—sabi sa kanya ng tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan];—ayaw ba ninyong magalak tayo paminsan-minsan, gayong marami tayong dapat iyakan?

Tasio: Ang magalak ay hindi nangangahulugang gumawa ng kalokohan!—sagot ng matanda.—Ito ang walang katuturang orgya taon-taon! At lahat ito, bakit? Pag-aaksaya ng pera habang napakaraming kahirapan at pangangailangan! Naiintindihan ko na, ito ang orgya, ito ang bacanal [magulong pagsasaya] para patahimikin ang mga hinaing ng lahat!

Don Filipo: Alam naman ninyo na sumasang-ayon ako sa inyong opinyon,—sagot ni Don Filipo, kalahating seryoso, kalahating nakangiti.—Ipinagtanggol ko ito, ngunit ano ang magagawa ko laban sa gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan] at sa kura?

Tasio: Magbitiw!—sagot ng pilosopo at umalis.

Naiwan si Don Filipo na naguguluhan, sinusundan ng tingin ang matanda.

Don Filipo: Magbitiw!—bulong niya habang papunta sa simbahan,—magbitiw! Oo! kung ang posisyong ito ay isang karangalan at hindi isang pabigat, oo, magbibitiw ako!

Ang bakuran ng simbahan ay puno ng tao: mga lalaki at babae, mga bata at matatanda, nakasuot ng kanilang pinakamagandang damit, halo-halo, pumapasok at lumalabas sa makikitid na pintuan. Amoy pulbura, bulaklak, insenso, pabango; mga bomba, kuwitis at buscapiés [paputok na gumagapang sa lupa] ang nagpapatakbo at nagpapasigaw sa mga babae, nagpapatawa sa mga bata. Isang banda ng musika ang tumutugtog sa harap ng kumbento, ang iba naman, na naghahatid sa mga pinuno ng munisipyo, ay umiikot sa mga kalye, kung saan nagwawagayway ang maraming bandila. Liwanag at makukulay na tanawin ang umaakit sa mata, mga himig at ingay ang sa pandinig. Ang mga kampana ay hindi tumitigil sa pagtunog; nagkakasalubong ang mga karwahe at kalesa na ang mga kabayo'y kung minsan ay nagugulat, nagwawala, tumatayo sa dalawang paa, bagay na bagaman hindi kasama sa programa ng pista, ay nagbibigay ng libreng palabas na isa sa mga pinakakawili-wili.

Ang Hermano mayor [tagapangasiwa at tagagastos ng pista] ng araw na iyon ay nagpadala ng mga katulong upang maghanap ng mga bisita sa kalye, tulad ng nagbigay ng piging na binanggit sa Ebanghelyo. Iniimbitahan, halos sapilitan, na uminom ng tsokolate, kape, tsaa, kumain ng mga matamis, atbp. Hindi kakaunti ang pagkakataon na ang imbitasyon ay nagiging sanhi ng pagtatalo.

Magdaraos ng misa mayor [pangunahing misang may awit], ang misa na tinatawag na de dalmática [maringal na misang may diyakono at subdiyakono], tulad ng kahapon na binanggit ng karapat-dapat na tagapag-ulat, ngunit ngayon ang magmimisa ay si Padre Salví at kabilang sa mga makikinig ay ang alcalde [Kastilang gobernador] ng lalawigan kasama ang maraming Kastila at mga taong may pinag-aralan upang pakinggan si Padre Dámaso, na kilala sa buong lalawigan. Pati ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], na may masamang karanasan sa mga pangaral ni Padre Salví, ay dumalo rin upang magpakita ng kanyang mabuting kalooban at kung maaari ay makabawi sa mga masasamang sandali na ibinigay sa kanya ng kura. Ganito katanyag si Padre Dámaso, kaya't nauna nang isinulat ng tagapag-ulat sa direktor ng pahayagan ang ganito:

"Gaya ng ibinalita ko sa inyo sa aking mga hindi maayos na talata kahapon, ganoon nga ang nangyari. Nagkaroon kami ng tanging kapalaran na marinig ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Dámaso Verdolagas, dating kura ng bayang ito, na ngayon ay nailipat sa mas malaking bayan bilang gantimpala sa kanyang mabuting paglilingkod. Ang bantog na mangangaral ay umakyat sa pulpito ng Espiritu Santo at nagbigay ng isang napakaelokwente at napakalalim na sermon, na nagbigay inspirasyon at nag-iwan ng pagkabighani sa lahat ng mga mananampalatayang sabik na makitang bumukal mula sa kanyang mabubungang labi ang nakapagpapalusog na bukal ng buhay na walang hanggan. Kadakilaan at tapang sa mga konsepto, bago sa mga parirala, kagandahan sa estilo, pagiging natural sa kilos, biyaya sa pananalita, kagitingan sa mga ideya, narito ang mga katangian ng Bossuet na Kastila, na makatarungang nagkamit ng kanyang mataas na reputasyon, hindi lamang sa mga edukadong Kastila, kundi pati na rin sa mga mangmang na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] at sa mga tusong anak ng Imperyong Selestiyal."

Gayunpaman, ang mapagtiwalang tagapag-ulat ay muntik nang mapilitang burahin ang lahat ng kanyang isinulat. Si Padre Dámaso ay nagrereklamo ng bahagyang sipon na nakuha niya noong nakaraang gabi: pagkatapos kumanta ng masasayang peteneras [awiting-bayang Espanyol], uminom siya ng tatlong baso ng sorbetes at nanood sandali ng palabas. Dahil dito, nais niyang magbitiw sa pagiging tagapagsalita ng Diyos sa mga tao, ngunit walang ibang nakapag-aral ng buhay at mga himala ni San Diego,—alam nga ito ng kura, ngunit kailangan niyang magmisa,—nagkaisa ang ibang mga pari na ang timbre ng tinig ni Padre Dámaso ay walang kapantay at magiging malaking kawalan kung hindi niya ipangaral ang napakaelokwenteng sermon na nakasulat na at naisaulo. Dahil dito, ang dating katiwala sa bahay ay naghanda ng mga limonada, pinahiran ang kanyang dibdib at leeg ng mga pamahid at langis, binalot siya sa mga mainit na tela, hinilot siya, atbp., atbp. Uminom si Padre Dámaso ng mga hilaw na itlog na binati sa alak, at buong umaga ay hindi nagsalita ni nag-almusal; halos wala siyang ininom kundi isang baso ng gatas, isang tasa ng tsokolate at isang dosenang biskwit, at magiting na tinalikuran ang kanyang pritong manok at kalahating keso mula sa Laguna na kanyang karaniwang kinakain tuwing umaga, dahil ayon sa katiwala, ang manok at keso ay may asin at taba at maaaring magdulot ng ubo.

Mga Kapatid ng Ikatlong Orden: Lahat ng ito upang makamit ang langit at mapagbalik-loob tayo!—sabi ng mga kapatid na babae ng Ikatlong Orden, na naantig nang malaman ang mga sakripisyong ito.

Mga Kapatid ng Rosaryo: Pinaparusahan siya ng Birhen ng Kapayapaan!—bulong ng mga kapatid na babae ng Santo Rosaryo, na hindi mapatawad ang kanyang pagkiling sa panig ng kanilang mga kaaway.

Nang ikawalo at kalahati, lumabas ang prusisyon sa lilim ng toldang lona. Katulad ito ng kahapon, ngunit may isang bago: ang Hermandad [kapatirang panrelihiyon] ng Ikatlong Orden. Mga matatandang lalaki, matatandang babae at ilang dalagang patungo na sa pagtanda ang nagpakita ng mahahabang abito na guingón [telang bulak na kulay-asul]; ang mga mahihirap ay may abitong yari sa magaspang na tela, ang mga mayayaman ay sa seda o sa tinatawag na guingón Pransiskano, dahil ito ang madalas gamitin ng mga kagalang-galang na prayleng Pransiskano. Lahat ng mga sagradong abitong iyon ay tunay, galing sa kumbento ng Maynila kung saan binibili ito ng bayan bilang limos, kapalit ng salaping prix fixe [takdang presyo], kung mapahihintulutan ang pariralang ito ng tindahan. Ang takdang presyo na ito ay maaaring tumaas, ngunit hindi bumaba. Gaya ng mga abitong ito, nagbebenta rin ng iba sa parehong kumbento at sa monasteryo ng Santa Clara, na bukod sa espesyal na biyaya ng pagbibigay ng maraming indulhensiya sa mga patay na ibinabalot sa mga ito, ay may mas espesyal pang biyaya ng pagiging mas mahal habang mas luma, mas gutay at hindi na magamit. Isinusulat namin ito kung sakaling may mambabasang banal na nangangailangan ng mga ganitong sagradong relikya, o isang tusong mamimili ng basahan mula sa Europa na nais magkamal ng yaman sa pamamagitan ng pagdadala sa Pilipinas ng isang kargamento ng mga abitong sinulsihan at nanlilimahid, dahil umaabot ang presyo nito sa labing-anim na piso o higit pa ayon sa kung gaano kagutay-gutay ang itsura.

Si San Diego de Alcalá ay nasa isang karosa na pinalamutian ng mga pilak na plakang may ukit. Ang Santo, na medyo payat, ay may busto na gawa sa garing na may mahigpit at marangal na ekspresyon, sa kabila ng makapal at kulot na buhok sa paligid ng kanyang ulo na gaya ng sa mga Negrito. Ang kanyang damit ay gawa sa seda na may burda ng ginto.

Sumunod ang ating kagalang-galang na amang si San Francisco. Pagkatapos ay ang Birhen, tulad ng kahapon, ngunit ang pari na nasa ilalim ng palyo ay si Padre Salví ngayon at hindi ang elegante at maginoong si Padre Sibyla. Ngunit kung kulang man sa magandang tindig ang una, sobra naman sa kabanalan: magkadaop ang mga kamay sa mistikong anyo, nakababa ang mga mata, at naglalakad nang bahagyang nakayuko. Ang mga nagdadala ng palyo ay ang mga kabesa de barangay [pinuno ng barangay] din, na pawis na pawis sa kasiyahan na makita ang kanilang sarili na kasabay ng pagiging kalahating sakristan ay mga maniningil ng buwis, mga tagapagligtas ng palaboy at dukhang sangkatauhan, at samakatwid ay mga Kristong nag-aalay ng kanilang dugo para sa mga kasalanan ng iba. Ang koadyutor, na may suot na sobrepelliz [maikling puting kasuotang pansimbahan], ay naglalakad mula sa isang karosa papunta sa isa pa, dala ang insensaryo, na ang usok ay paminsan-minsang inihahandog sa pang-amoy ng kura, na lalo pang nagiging seryoso at marangal.

Gayon ang mabagal at banayad na pag-usad ng prusisyon sa tunog ng mga bomba, kanta at mga relihiyosong himig, na inilalabas sa hangin ng mga banda ng musika na sumusunod sa bawat karosa. Samantala, ganoon na lamang kasigasig mamigay ng mga kandila ang Hermano mayor, kaya marami sa mga kasama sa prusisyon ang umuwi sa kanilang mga bahay na may ilaw para sa apat na gabi ng pagbabaraha. Debotong lumuluhod ang mga usisero habang dumadaan ang karosa ng Ina ng Diyos at taimtim na nagdarasal ng mga Sumasampalataya at Aba Po.

Sa harap ng isang bahay na ang mga bintana ay pinalamutian ng makukulay na kurtina, kung saan nakadungaw ang alcalde, si Kapitan Tiago, si María Clara, si Ibarra, ilang Kastila at mga dalaga, huminto ang karosa; nagkataong itinaas ni Padre Salví ang kanyang tingin, ngunit hindi gumawa ng kahit pinakamaliit na kilos na nagpapakita ng pagbati o pagkilala sa kanila: tumuwid lamang siya, tumayo nang mas matuwid at ang kanyang capa pluvial [mahabang kapang pansimbahan] ay bumagsak sa kanyang mga balikat nang may kakaibang biyaya at mas elegante.

Sa kalye, sa ilalim ng bintana, may isang dalaga na may kaakit-akit na mukha, nakasuot ng marangyang damit, at kalong sa kanyang mga bisig ang isang musmos na bata. Marahil ay isa siyang tagapagpasuso o yaya, dahil ang bata ay maputi at kulay-ginto ang buhok, at siya ay kayumanggi, at ang kanyang buhok ay mas itim pa sa azabache [itim at makintab na bato].

Nang makita ng bata ang kura, iniunat nito ang kanyang maliliit na kamay, tumawa ng tawang pambata na hindi nagdudulot ng sakit at hindi rin dulot ng sakit, at sumigaw nang pautal-utal sa gitna ng maikling katahimikan:

Bata: "Pa... pa! Papa! Papa!"

Nanginig ang dalaga, mabilis na tinakpan ang bibig ng bata at umalis nang nagmamadali, labis na nahihiya. Ang bata ay nagsimulang umiyak.

Nagkindatan ang mga malisyoso sa isa't isa, at ang mga Kastila na nakakita sa maikling eksena ay ngumiti. Ang likas na pamumutla ni Padre Salví ay naging pula na parang amapola [pulang bulaklak].

At gayunman, walang dahilan ang mga tao: hindi man lang kilala ng kura ang babae, na isang dayo.