Kabanata XXX Sa Simbahan

Mula sa dulo hanggang dulo ay puno ang kamalig na itinatakda ng mga tao bilang tahanan ng Maylalang ng lahat ng umiiral.

Nagkakabanggaan, nagkakaipitan, nagkakasakitan ang mga tao, napapadaing ang iilang lumalabas at ang maraming pumapasok. Mula pa sa malayo, iniaabot na ang braso para basain ang mga daliri sa banal na tubig, ngunit sa kasamaang-palad ay dumarating ang alon ng tao at naitataboy ang kamay: maririnig ang isang ungol, nagmumura ang isang babaeng natapakan, ngunit tuloy pa rin ang tulakan. Ang ilang matatanda na nakakapagpalamig ng kanilang mga daliri sa tubig na iyon, na kulay putik na, na pinaghugasan ng isang buong bayan pati ng mga dayo, ay pinapahiran nito nang taimtim, kahit na mahirap, ang kanilang batok, bumbunan, noo, ilong, baba, dibdib at pusod, sa paniniwalang sa ganitong paraan ay pinapabanal nila ang lahat ng bahaging iyon at hindi sila magkakaroon ng pamimitig ng leeg, sakit ng ulo, tisis, o impatso. Ang mga kabataan, marahil dahil hindi sila gaanong sakitin o hindi naniniwala sa sagradong panangga sa sakit na iyon, ay bahagya lamang binabasa ang dulo ng daliri—para walang masabi ang mga deboto,—at kunwaring itinuturo ang noo nang hindi ito sinasaling, siyempre. "Banal na nga at kung ano pa ang gusto mo," iisipin ng isang dalaga, "pero ang kulay!"

Hirap na hirap ang paghinga; mainit at amoy hayop na may dalawang kamay; ngunit sulit ang lahat ng abalang iyon dahil sa mangangaral: ang kanyang sermon ay nagkakahalaga sa bayan ng dalawang daan at limampung piso. Nasabi na ng matandang Tasio:

Tasio: Dalawang daan at limampung piso para sa isang sermon! Isang tao lang at isang beses lang! Ang ikatlong bahagi ng ibinabayad sa mga komedyanteng magtatanghal nang tatlong gabi!... Tiyak na napakayaman ninyo!

Maestro: Ano ang kinalaman niyan sa komedya?—sagot nang may inis ng nerbiyosong maestro ng mga Kapatid ng Kagalang-galang na Ikatlong Orden;—sa komedya, sa impiyerno napupunta ang mga kaluluwa, at sa sermon, sa langit. Kahit humingi pa siya ng isang libo, babayaran namin siya at kailangan pa naming magpasalamat...

Tasio: Sa bagay, tama kayo!—tugon ng pilosopo;—ako man lang, mas naaaliw ako sa sermon kaysa sa komedya.

Maestro: Ako naman, kahit ang komedya ay hindi!—sigaw ng isa na nagngingitngit.

Tasio: Naniniwala ako; pareho lang ang naiintindihan ninyo sa dalawa!

At umalis ang lapastangan nang hindi pinapansin ang mga insulto at masasamang hula ng magagaliting maestro tungkol sa kanyang buhay sa kabilang daigdig.

Habang hinihintay ang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan], pinagpapawisan at naghihikab ang mga tao: iwinawasiwas sa hangin ang mga pamaypay, sombrero at panyo; sumisigaw at umiiyak ang mga bata, kaya may trabaho ang mga sakristan sa pagpapalabas sa kanila sa templo. Ito ang nagpaisip sa masinop at mahinahong maestro ng Kapatiran ng Santo Rosaryo:

Maestro ng Rosaryo: "Hayaan ninyong lumapit sa akin ang mga bata," sabi ng ating Panginoong Hesukristo, totoo; pero dito'y dapat unawaing "mga batang hindi umiiyak."

Isang matandang babae, isa sa mga nakasuot ng guingón [telang bulak na kulay-asul], si Hermana Putê, ang nagsabi sa kanyang apo, isang batang babaeng anim na taong gulang, na nakaluhod sa kanyang tabi:

Hermana Putê: Salbahe! Makinig kang mabuti, at makakarinig ka ng sermong gaya ng sa Biyernes Santo!

At kinurot niya ito upang gisingin ang kabanalan ng bata, na napangiwi, humaba ang nguso at kumunot ang mga kilay.

Ang ilang lalaki, na nakaupo nang patingkayad, ay nag-iidlip malapit sa mga kumpisalan. Isang matandang lalaki, na tumatango-tango sa antok, ang nagpapaniwala sa ating matandang babae—na bumubulong ng mga dasal at mabilis na pinadadaan ang mga daliri sa mga butil ng kanyang rosaryo—na iyon ang pinakamagalang na paraan ng pagsunod sa mga balak ng langit, at unti-unti ay ginaya niya ito.

Si Ibarra ay nasa isang sulok; si María Clara, nakaluhod malapit sa pangunahing altar, sa isang puwestong ipinalinis ng kura sa mga sakristan bilang pagmamagandang-loob. Si Kapitan Tiago, nakasuot ng frac [pormal na amerikanang may buntot], ay nakaupo sa mga bangkong nakalaan para sa mga awtoridad, kaya't inakala ng mga batang hindi siya kilala na isa pa siyang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan] at hindi sila naglakas-loob na lumapit sa kanya.

Sa wakas ay dumating ang ginoong alcalde kasama ang kanyang mga opisyal, galing sa sakristiya, at umupo sa isa sa mga magagarang silyon na nakalagay sa ibabaw ng isang alpombra. Nakasuot ang alcalde ng pinakamagarang kasuotang pampormal, suot ang banda ni Carlos III at apat o limang iba pang medalya.

Hindi siya nakilala ng mga tao.

Magsasaka: Aba!—bulalas ng isang magsasaka;—isang sibilyang nakadamit komedyante!

Kapitbahay: Tanga!—sagot sa kanya ng kapitbahay habang sinisiko siya:—iyan ang prinsipe Villardo, na nakita natin kagabi sa teatro!

Tumaas ang alcalde sa paningin ng mga tao, at naging isang engkantadong prinsipe, manlulupig ng mga higante.

Nagsimula ang misa. Ang mga nakaupo ay tumayo, ang mga natutulog ay nagising dahil sa kalembang ng kampanilya at malakas na tinig ng mga mang-aawit. Si Padre Salví, sa kabila ng kanyang kaseryosohan, ay mukhang lubhang nasisiyahan, dahil walang iba kundi dalawang Agustino ang naglilingkod sa kanya bilang diyakono at subdiyakono.

Ang bawat isa ay kumanta nang maayos, kapag dumating ang kanilang pagkakataon, sa tinig na humigit-kumulang ay pailong at sa malabong pagbigkas, maliban sa nagmimisa, na medyo nanginginig ang tinig at hindi iilang beses na wala sa tono, na lubhang ipinagtaka ng mga nakakakilala sa kanya. Gayunpaman, gumalaw siya nang may katumpakan at kagandahan; sinabi ang Dóminus vobiscum [Sumainyo ang Panginoon] nang may debosyon, bahagyang ikiniling ang ulo at tumingin sa kisame. Sa pagtingin sa kanya na tumatanggap ng usok ng insenso, masasabi mong tama si Galeno sa paniniwalang dumaraan ang usok mula sa mga butas ng ilong patungo sa bungo sa pamamagitan ng salaan ng etmoides [butong nasa pagitan ng ilong at utak], dahil tumutuwid siya, iniaatras ang ulo, at saka naglalakad patungo sa gitna ng altar nang may ganoong pagpapakitang-gilas at kaseryosohan, kaya't natagpuan ni Kapitan Tiago na mas maringal pa siya kaysa sa komedyanteng Tsino noong nakaraang gabi, na nakadamit emperador, makapal ang pintura sa mukha, may mga banderita sa likod, balbas na buhok ng kabayo at tsinelas na mataas ang suwelas.

Kapitan Tiago: Walang duda,—isip niya,—ang iisang kura natin ay may higit na kamahalan kaysa sa lahat ng mga emperador.

Sa wakas ay dumating ang pinakahihintay na sandali ng pakikinig kay Padre Dámaso. Umupo ang tatlong pari sa kanilang mga silyon sa anyong nakapagbibigay ng mabuting halimbawa, gaya ng sasabihin ng matapat na tagapag-ulat; ginaya sila ng alcalde at ng iba pang mga taong may mga tungkod at baston; tumigil ang musika.

Ang paglipat na iyon mula sa ingay tungo sa katahimikan ang gumising sa ating matandang Hermana Putê, na humihilik na, salamat sa musika. Tulad ni Sigismundo, o tulad ng kusinero sa kuwento ng Dornröschen [Ang Magandang Natutulog], ang unang ginawa niya nang magising ay paluin ang kanyang apo sa batok, na nakatulog din. Napatili ito, ngunit agad nalibang nang makita ang isang babaeng dumadagok sa sariling dibdib nang buong paniniwala at sigla.

Sinikap ng lahat na pumuwesto nang maginhawa; ang mga walang bangko ay umupo nang patingkayad, ang mga babae sa sahig o sa sarili nilang mga binti.

Tinawid ni Padre Dámaso ang karamihan, na pinangungunahan ng dalawang sakristan at sinusundan ng isa pang prayle na may dalang malaking kuwaderno. Nawala siya nang umakyat sa hagdang paikot, ngunit agad na lumitaw muli ang kanyang bilugang ulo, pagkatapos ang makapal na batok na agad sinundan ng kanyang katawan. Tumingin siya sa lahat ng dako nang may tiwala sa sarili, na bahagyang umuubo; nakita si Ibarra; isang kakaibang kurap ang nagpahiwatig na hindi niya ito makakalimutan sa kanyang mga dasal; pagkatapos ay isang tingin ng kasiyahan kay Padre Sibyla at isa pang tingin ng paghamak kay Padre Manuel Martín, ang mangangaral kahapon. Nang matapos ang pagsusuring ito, palihim siyang bumaling sa kasama at sinabi:

Fray Dámaso: "Pansin, kapatid!"

Binuksan nito ang kuwaderno.

Ngunit ang sermon ay karapat-dapat sa isang hiwalay na kabanata. Isang binata, na noon ay nag-aaral ng istenograpiya at sumasamba sa mga dakilang orador, ang nagtala nito sa istenograpiya; dahil dito, maihahatid namin dito ang isang bahagi ng sagradong oratorya ng mga rehiyong iyon.