Kabanata XXXIII Malayang Pag-iisip

Patapos na si Ibarra sa kanyang pag-aayos nang ipaalam ng isang utusan na may isang magsasaka na naghahanap sa kanya.

Sa pag-aakalang isa ito sa kanyang mga manggagawa, iniutos niyang papasukin ito sa kanyang opisina o silid-aralan, na nagsisilbing aklatan at laboratoryo ng kemika nang sabay.

Ngunit sa kanyang pagkagulat, nakita niya roon ang seryoso at misteryosong anyo ni Elías.

Elías: Iniligtas ninyo ang aking buhay,—sabi ni Elías sa Tagalog, na nauunawaan ang kilos ni Ibarra;—nabayaran ko na sa inyo ang kalahati ng aking utang at wala kayong dapat ipagpasalamat sa akin, bagkus ay kabaligtaran. Pumarito ako upang humingi sa inyo ng isang pabor...

Ibarra: Magsalita kayo!—sagot ng binata sa parehong wika, na nagulat sa kaseryosohan ng magsasakang iyon.

Tinitigan ni Elías nang ilang segundo ang mga mata ni Ibarra at sumagot:

Elías: Kapag nais linawin ng hustisya ng tao ang misteryong ito, ipinakikiusap ko na huwag ninyong banggitin kanino man ang babala na ibinigay ko sa inyo sa simbahan.

Ibarra: Huwag kayong mag-alala,—sagot ng binata na may bahagyang tono ng pagkainis;—alam kong kayo ay hinahabol, ngunit hindi ako sumbungero.

Elías: Oh, hindi dahil sa akin, hindi dahil sa akin!—sambit ni Elías na may kaunting sigla at pagmamataas;—dahil sa inyo ito: wala akong kinatatakutan sa mga tao.

Lalong nagulat ang ating binata: ang tono ng pananalita ng magsasakang iyon, na dating piloto, ay bago at tila hindi akma sa kanyang kalagayan o kapalaran.

Ibarra: Ano ang ibig ninyong sabihin?—tanong niya habang tinititigan nang may pagtatanong ang misteryosong lalaking iyon.

Elías: Hindi ako nagsasalita sa mga palaisipan, sinisikap kong maging malinaw. Para sa higit ninyong kaligtasan, kinakailangang isipin ng inyong mga kaaway na kayo ay walang kamalay-malay at nagtitiwala.

Umatras si Ibarra.

Ibarra: Mga kaaway ko? May mga kaaway ako?

Elías: Lahat tayo ay may kaaway, ginoo, mula sa pinakamaliit na insekto hanggang sa tao, mula sa pinakamahirap hanggang sa pinakamayaman at makapangyarihan! Ang pagkakaroon ng kaaway ay batas ng buhay!

Tahimik na tinitigan ni Ibarra si Elías.

Ibarra: Hindi kayo piloto ni magsasaka!...—bulong niya.

Elías: May mga kaaway kayo sa matataas at mabababang antas,—patuloy ni Elías na hindi napansin ang sinabi ng binata;—may binabalak kayong isang dakilang gawain, may nakaraan kayo, ang inyong ama, ang inyong lolo ay nagkaroon ng mga kaaway, dahil nagkaroon sila ng masisidhing damdamin, at sa buhay, hindi ang mga kriminal ang pinakakinamumuhian, kundi ang mga taong marangal.

Ibarra: Kilala ba ninyo ang aking mga kaaway?

Hindi agad sumagot si Elías at nag-isip.

Elías: Nakilala ko ang isa, ang namatay na, sagot niya. Kagabi natuklasan ko na may binabalak siya laban sa inyo, mula sa ilang salitang ipinagpalitan nila ng isang hindi kilalang tao na nawala sa karamihan. "Ang isang ito ay hindi kakainin ng mga isda tulad ng kanyang ama: makikita ninyo bukas," sabi niya. Ang mga salitang ito ay nakatawag ng aking pansin hindi lamang dahil sa kanilang kahulugan, kundi dahil din sa taong nagsabi nito, na ilang araw na ang nakalipas ay humarap sa maestro de obras [punong tagapagtayo], na may tahasang hangaring pamahalaan ang mga gawain sa paglalagay ng bato, hindi humihingi ng malaking sahod at ipinagmamalaki ang kanyang malaking kaalaman. Wala akong sapat na dahilan upang maniwala sa kanyang masamang hangarin, ngunit may kung anong nagsasabi sa akin na tama ang aking mga hinala, at dahil dito pinili ko ang tamang sandali at pagkakataon upang bigyan kayo ng babala, upang hindi ninyo ako matanong. Ang iba pa ay nakita na ninyo.

Matagal nang tahimik si Elías at hindi pa rin sumasagot ni nagsasalita ng kahit isang salita si Ibarra. Malalim ang kanyang pag-iisip.

Ibarra: Ikinalulungkot kong namatay ang taong iyon!—sabi niya sa wakas;—mula sa kanya ay may iba pa sanang nalaman!

Elías: Kung nabuhay siya, nakatakas sana siya mula sa nanginginig na kamay ng bulag na hustisya ng tao. Hinatulan siya ng Diyos, pinatay siya ng Diyos, Diyos nawa ang tanging Hukom!

Tinitigan ni Crisóstomo nang ilang sandali ang lalaking nagsasalita sa kanya nang gayon, at nakita ang matipuno nitong mga bisig, na puno ng mga pasa at malalaking bugbog:

Ibarra: Naniniwala rin ba kayo sa milagro?—sabi niya nang nakangiti;—tingnan ninyo ang milagrong pinag-uusapan ng bayan!

Elías: Kung maniniwala ako sa mga milagro, hindi ako maniniwala sa Diyos: maniniwala ako sa isang taong ginawang diyos, maniniwala ako na ang tao nga ang lumikha sa Diyos ayon sa kanyang larawan at wangis,—sagot niya nang taimtim:—ngunit naniniwala ako sa Kanya; higit sa isang beses ko nang naramdaman ang Kanyang kamay. Nang gumuguho ang lahat at nagbabanta ng pagkawasak sa lahat ng naroroon, ako, ako ang humawak sa kriminal, pumuwesto ako sa kanyang tabi: siya ay nasugatan at ako ay buo at ligtas.

Ibarra: Kayo? kung gayon ay kayo?...

Elías: Oo! hinawakan ko siya nang tangkain niyang tumakas, nang masimulan na niya ang kanyang nakamamatay na gawain: nakita ko ang kanyang krimen. At sinasabi ko sa inyo: Diyos nawa ang tanging hukom sa mga tao, Siya nawa ang tanging may karapatan sa buhay; huwag nawang isipin kailanman ng tao na palitan Siya!

Ibarra: Ngunit gayunpaman, kayo sa pagkakataong ito...

Elías: Hindi!—putol ni Elías na nahulaan ang pagtutol,—hindi ito pareho. Kapag hinatulan ng tao ang iba ng kamatayan o sinisira magpakailanman ang kanilang kinabukasan, ginagawa niya ito nang walang anumang panganib sa sarili at ginagamit ang lakas ng ibang tao upang isakatuparan ang kanyang mga hatol, na pagkatapos ng lahat ay maaaring mali o nagkakamali. Ngunit ako, sa paglalagay sa kriminal sa parehong panganib na inihanda niya para sa iba, ako ay nakibahagi sa parehong mga panganib. Hindi ko siya pinatay, hinayaan kong patayin siya ng kamay ng Diyos.

Ibarra: Hindi ba kayo naniniwala sa pagkakataon?

Elías: Ang paniniwala sa pagkakataon ay tulad ng paniniwala sa mga milagro: kapwa ipinapalagay na hindi alam ng Diyos ang hinaharap. Ano ang milagro? Isang kontradiksiyon, isang paglabag sa mga batas ng kalikasan. Ang kawalan ng pagtanaw sa hinaharap at ang kontradiksiyon sa Katalinuhang nagpapatakbo sa makina ng mundo ay nangangahulugan ng dalawang malaking kapintasan.

Ibarra: Sino kayo?—muling tanong ni Ibarra na may kaunting takot;—nakapag-aral ba kayo?

Elías: Kinailangan kong maniwala nang labis sa Diyos, dahil nawala na ang aking pananampalataya sa mga tao,—sagot ng piloto na iniiwasan ang tanong.

Naisip ni Ibarra na nauunawaan niya ang binatang hinahabol na iyon: itinatanggi niya ang hustisya ng tao, hindi niya kinikilala ang karapatan ng tao na husgahan ang kanyang kapwa, tumututol siya sa lakas at sa pangingibabaw ng ilang uri sa iba.

Ibarra: Gayunpaman, dapat ninyong tanggapin ang pangangailangan sa hustisya ng tao, gaano man ito kakulang,—sagot niya.—Ang Diyos, gaano man karami ang kanyang mga ministro sa lupa, ay hindi maaari, ibig kong sabihin, ay hindi malinaw na nagsasabi ng kanyang hatol upang lutasin ang milyun-milyong alitan na dulot ng ating mga damdamin. Kinakailangan, kailangan, makatarungan na paminsan-minsan ay husgahan ng tao ang kanyang kapwa!

Elías: Oo, upang gumawa ng mabuti, hindi masama, upang itama at pagbutihin, hindi upang sirain, dahil kung mali ang kanyang mga hatol, wala siyang kapangyarihan upang lunasan ang masamang nagawa niya. Ngunit, dagdag niya na iniba ang tono, ang diskusyong ito ay higit sa aking kakayahan, at inaabala ko kayo ngayong kayo ay hinihintay. Huwag ninyong kalimutan ang kasasabi ko lamang sa inyo: mayroon kayong mga kaaway; ingatan ninyo ang inyong sarili para sa kabutihan ng inyong bayan.

At nagpaalam na siya.

Ibarra: Kailan ko kayo muling makikita?—tanong ni Ibarra.

Elías: Tuwing nais ninyo at tuwing maaari akong maging kapaki-pakinabang sa inyo. May utang pa rin ako sa inyo!