Kabanata XXXIV Sa Kainan

Doon sa ilalim ng pinalamutiang kiosko [bukas na silungan] kumakain ang mga dakilang tao ng lalawigan.

Ang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan] ay nakaupo sa isang dulo ng mesa; si Ibarra, sa kabila. Sa kanan ng binata ay nakaupo si María Clara, at sa kaliwa niya ang escribano [notaryo ng hukuman]. Si Kapitan Tiago, ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan], ang mga prayle, ang mga empleyado at ang ilang dalagang nanatili ay nakaupo, hindi ayon sa ranggo, kundi ayon sa kanilang mga hilig.

Ang pagkain ay medyo masigla at masaya, ngunit, sa kalagitnaan nito, dumating ang isang empleyado ng telegrapo na naghahanap kay Kapitan Tiago, dala ang isang telegrama. Natural na humingi ng pahintulot si Kapitan Tiago na basahin ito, at natural na lahat ay nakiusap sa kanya na basahin niya.

Kumunot muna ang mga kilay ng marangal na Kapitan, pagkatapos ay itinaas niya ang mga ito: namutla ang kanyang mukha, nagliwanag at, mabilis na itiniklop ang papel at tumayo:

Kapitan Tiago: Mga ginoo,—sabi niyang natataranta,—ang Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral, ay darating ngayong hapon upang parangalan ang aking bahay!

At tumakbo siya dala ang telegrama at ang serbilyeta, ngunit walang sombrero, hinahabol ng mga sigaw at tanong.

Ang balita ng pagdating ng mga tulisan ay hindi sana nagdulot ng mas malaking epekto.

Ilang Tinig: Ngunit pakinggan ninyo!—Kailan siya darating?—Ikuwento ninyo sa amin!—Ang Kanyang Ekselensiya!

Malayo na si Kapitan Tiago.

Ilang Tinig: Darating ang Kanyang Ekselensiya at tutuloy sa bahay ni Kapitan Tiago!—sigaw ng ilan nang hindi iniisip na naroon ang anak at ang magiging manugang.

Ibarra: Hindi na maaaring maging mas mahusay ang pagpili!—sagot ng huli.

Nagkatinginan ang mga prayle; ang tingin nila ay nagsasabing: "Ang Kapitan Heneral ay gumagawa na naman ng isa sa kanyang mga kalokohan; iniinsulto tayo"; iyon ang iniisip nila, nanahimik sila at walang nagsabi ng kanyang iniisip.

Alcalde: Nabanggit na ito sa akin kahapon,—sabi ng alcalde,—ngunit noon ay hindi pa nakapagpapasya ang Kanyang Ekselensiya.

Alférez: Alam ba ng Inyong Ekselensiya, ginoong alcalde, kung gaano katagal binabalak ng Kapitan Heneral na manatili rito?—tanong ng alférez na nag-aalala.

Alcalde: Hindi ko tiyak; gusto ng Kanyang Ekselensiya ang magbigay ng mga sorpresa.

Isang Tinig: Narito pa ang ibang mga telegrama!

Para ang mga ito sa alcalde, sa alférez at sa gobernadorcillo, at iisa ang ibinabalita: napansin ng mga prayle na wala ni isa ang nakapangalan sa kura.

Alcalde: Darating ang Kanyang Ekselensiya sa ikaapat ng hapon, mga ginoo!—sabi ng alcalde nang solemne;—maaari tayong kumain nang panatag!

Hindi maaaring mas mahusay ang sinabi ni Leonidas sa Termopilas: "Ngayong gabi ay maghahapunan tayo kasama si Pluto!"

Nagpatuloy ang usapan sa karaniwang daloy nito.

Isang Empleyado: Napapansin kong wala ang ating dakilang mangangaral!—sabi nang mahiyain ng isa sa mga empleyado, na mukhang walang muwang, na hindi pa bumubuka ang bibig hanggang sa oras ng pagkain at ngayon lamang nagsalita sa buong umaga.

Lahat ng nakaaalam ng kasaysayan ng ama ni Crisóstomo ay kumilos at kumindat na para bang sinasabi: "Ayan na! Unang bukas pa lang ng bote, latak na!" ngunit ang ilang mas mabait ay sumagot:

Ilang Tinig: Marahil ay medyo pagod siya...

Alférez: Anong medyo?—sigaw ng alférez;—hapong-hapo siya marahil at, gaya ng sinasabi rito, malunqueado [bugbog ang katawan sa pagod]. Naku, ang sermong iyon!

Escribano: Isang kahanga-hangang sermon, higante!—sabi ng escribano.

Tagapagbalita: Maganda, malalim!—dagdag ng tagapagbalita.

Padre Manuel Martín: Para makapagsalita nang ganoon katagal, kailangan ang mga baga na katulad ng sa kanya,—puna ni Padre Manuel Martín.

Walang kinilala ang Agustino sa kanya kundi ang kanyang mga baga.

Fray Salví: At ang kakayahang magsalita,—dagdag ni Padre Salví.

Alcalde: Alam ba ninyo na si Ginoong Ibarra ang may pinakamahusay na kusinero sa lalawigan?—sabi ng alcalde na pinuputol ang usapan.

Isang Empleyado: Iyan nga ang sinasabi ko, ngunit ayaw parangalan ng kanyang magandang katabi ang mesa, dahil halos hindi siya tumitikim ng pagkain,—sagot ng isa sa mga empleyado.

Namula si María Clara.

María Clara: Nagpapasalamat ako sa ginoo ... masyado siyang nag-aalala sa akin,—nauutal niyang sabi nang mahiyain,—ngunit...

Alcalde: Ngunit sapat na ninyo itong pinararangalan sa inyong pagdalo lamang,—tapos ng magalang na alcalde, at bumaling kay Padre Salví:

Alcalde: Padre cura [paring kura ng parokya],—dagdag niya nang malakas,—napapansin kong buong araw na tahimik at nag-iisip ang Inyong Kagalang-galangan...

Fray Sibyla: Ang ginoong alcalde ay isang kahanga-hangang tagamasid!—sigaw ni Padre Sibyla sa isang kakaibang tono.

Fray Salví: Ganoon na talaga ako,—pautal na sabi ng Pransiskano;—mas gusto kong makinig kaysa magsalita.

Alférez: Ang Inyong Kagalang-galangan ay laging nag-iisip na manalo at hindi matalo!—sabi ng alférez nang pabiro.

Hindi tinanggap ni Padre Salví ang biro: kumislap sandali ang kanyang tingin at sumagot:

Fray Salví: Alam na alam ng ginoong alférez na nitong mga araw na ito, hindi ako ang pinakamaraming nananalo o natatalo!

Itinago ng alférez ang tama sa isang pekeng tawa at nagkunwaring hindi siya ang pinatatamaan.

Alcalde: Ngunit, mga ginoo, hindi ko maintindihan kung paano maaaring pag-usapan ang tungkol sa mga panalo o talo,—sabad ng alcalde;—ano ang iisipin sa atin ng mga kaibig-ibig at mahinhing dalagang ito, na pinararangalan tayo ng kanilang presensya? Para sa akin, ang mga dalaga ay parang mga arpa eólica [alpang tinutugtog ng hangin] sa gitna ng gabi: kailangan silang pakinggan at bigyan ng masusing pansin, upang ang kanilang di-masambit na mga himig, na nag-aangat sa kaluluwa sa makalangit na mga globo ng walang hanggan at ng huwaran...

Escribano: Nagiging makata ang Inyong Ekselensiya!—masayang sabi ng escribano, at kapwa nila inubos ang laman ng kanilang kopa.

Alcalde: Hindi ko maiwasan,—sabi ng alcalde habang pinupunasan ang kanyang mga labi;—ang pagkakataon, kung hindi man laging gumagawa ng magnanakaw, ay gumagawa ng makata. Sa aking kabataan ay sumulat ako ng mga tula, at sa totoo lang, hindi masama.

Tagapagbalita: Kaya pala naging taksil ang Inyong Ekselensiya sa mga Musa upang sundan si Temis!—sabi nang may diin ng ating mitikal o mitologong tagapagbalita.

Alcalde: Psh! ano ang magagawa ninyo? Ang pangarap ko ay palaging marating ang buong hagdan ng lipunan. Kahapon ay namumulot ako ng mga bulaklak at umaawit, ngayon ay hawak ko ang tungkod ng katarungan at naglilingkod sa sangkatauhan, bukas...

Fray Sibyla: Bukas ay ihahagis ng Inyong Ekselensiya ang tungkod sa apoy upang magpainit dito sa taglamig ng buhay at kukuha ng isang puwesto bilang ministro,—dagdag ni Padre Sibyla.

Alcalde: Psh! oo... hindi... ang pagiging ministro ay hindi eksaktong aking magandang mithiin: nararating iyon ng sinumang bagong salta. Isang villa sa hilaga upang doon magpalipas ng tag-init, isang mansiyon sa Madrid at ilang mga ari-arian sa Andalucía para sa taglamig... Mabubuhay tayo na naaalala ang ating mahal na Pilipinas!... Hindi sasabihin ni Voltaire tungkol sa akin: Nous n’avons jamais été chez ces peuples que pour nous y enrichir et pour les calomnier [Nanirahan lamang kami sa gitna ng mga taong iyon upang magpayaman at upang siraan sila].

Inakala ng mga empleyado na nagbiro ang Kanyang Ekselensiya at sila'y nagtawanan bilang papuri rito; ginaya sila ng mga prayle, dahil hindi nila alam na si Volter ay ang Voltaïré na makailang ulit nilang isinumpa at inilagay sa impiyerno. Ngunit alam ito ni Padre Sibyla at siya'y naging seryoso, sa pag-aakalang ang alcalde ay nagsabi ng isang erehiya o kalapastanganan.

Sa kabilang kiosko ay kumakain ang mga bata, pinamumunuan ng kanilang guro. Para sa mga batang Pilipino, medyo maingay sila, dahil karaniwan sa mesa at sa harap ng ibang tao ay mas nagkakasala sila ng pagiging mahiyain kaysa sa pagiging palagay ang loob. Ang sinumang nagkamali sa paggamit ng mga kubyertos ay itinutuwid ng katabi; dito nagmumula ang isang pagtatalo at pareho silang nakakahanap ng mga tagasuporta: ang ilan ay pumipili ng kutsara, ang ilan ay ng tinidor o kutsilyo, at dahil wala silang kinikilalang awtoridad, sumisiklab doon ang la de Dios es Cristo [isang malaking gulo; sa letra, "ang Diyos ay si Kristo"] o, sa mas malinaw, isang pagtatalo ng mga teologo.

Nagkikindatan, nagsisikuhan at nagsesenyasan ang mga magulang at sa kanilang mga ngiti ay mababasa na sila'y masaya.

Babaeng Magsasaka: Ayan na!—sabi ng isang babaeng magsasaka sa isang matandang lalaking dumidikdik ng buyo sa kanyang kalikot [maliit na supot na tela];—kahit na ayaw ng aking asawa, ang aking Andoy ay magiging pari. Kami ay talagang mahirap, ngunit magtatrabaho kami, at kung kinakailangan, hihingi kami ng limos. Hindi nawawalan ng nagbibigay ng pera upang ang mga mahihirap ay makapagpari. Hindi ba't sinasabi ng kapatid na Mateo, isang taong hindi nagsisinungaling, na si Papa Sixto ay isang pastol ng kalabaw sa Batangas? Kaya tingnan ninyo ang aking Andoy, tingnan ninyo kung wala na siyang mukha ni San Vicente!

At ang mabuting ina ay naglalaway habang nakikita ang kanyang anak na hawak ang tinidor gamit ang parehong kamay.

Matanda: Tulungan tayo ng Diyos!—dagdag ng matanda habang ngumunguya ng sapá [katas ng nginuyang buyo];—kung si Andoy ay maging papa, pupunta tayo sa Roma, hehe! kaya ko pang maglakad nang maayos. At kung mamatay ako... hehe!

Babaeng Magsasaka: Huwag kayong mag-alala, lolo! Hindi malilimutan ni Andoy na tinuruan ninyo siyang humabi ng mga buslong kawayan at dikin¹.

Matanda: Tama ka, Petra; naniniwala rin ako na ang iyong anak ay magiging malaking tao ... kahit man lang patriarka. Wala akong nakitang iba na sa mas maikling panahon ay natutunan ang trabaho! Oo, oo, maaalala niya ako kapag, bilang Papa o obispo, ay naglilibang siya sa paggawa ng mga buslo para sa kanyang kusinera. Magmimisa siya para sa aking kaluluwa, hehe!

At ang mabuting matanda, sa pag-asang ito, ay pinuno nang husto ng maraming buyo ang kanyang kalikot.

Petra: Kung pakinggan ng Diyos ang aking mga panalangin at matupad ang aking mga pag-asa, sasabihin ko kay Andoy: Anak, alisin mo ang mga kasalanan naming lahat at ipadala mo kami sa langit. Hindi na namin kailangang magdasal, mag-ayuno, o bumili ng mga bula. Ang sinumang may anak na banal na Papa ay maaari nang magkasala!

Matanda: Ipadala mo siya bukas sa bahay, Petra,—sabi ng matanda na puno ng sigla;—tuturuan ko siyang maglala ng nito!²

Petra: Hum! Aba! Ano ang akala ninyo, lolo? Iniisip ba ninyo na ang mga pari ay gumagamit pa ng kanilang mga kamay? Ang pari, kahit na pari lamang, ay nagtatrabaho lamang sa misa... kapag umiikot! Ang arsobispo ay hindi na umiikot, nakaupo na siya kung magmisa; kaya ang Papa... ang Papa ay magmimisa sa kama, may pamaypay!... Ano ang akala ninyo?

Matanda: Hindi masama, Petra, na malaman niya kung paano inihahanda ang nito. Mabuti na makapagbenta siya ng salakot at petaca [lalagyan ng tabako] upang hindi na kailangang humingi ng limos, tulad ng ginagawa rito taun-taon ng pari sa ngalan ng Papa. Naaawa ako kapag nakakakita ng isang banal na mahirap at palagi kong ibinibigay ang aking naiipon.

Lumapit ang isa pang magsasaka na nagsasabi:

Isa pang Magsasaka: Pasya na, kumare, ang anak ko ay magiging doktor; walang katulad ang pagiging doktor!

Petra: Doktor! tumahimik kayo, kumpare,—sagot ni Petra;—walang katulad ang pagiging pari!

Isa pang Magsasaka: Pari? brr! pari? Ang doktor ay kumikita ng maraming pera, iginagalang siya ng mga may sakit, kumare!

Petra: Naku naman! Ang pari, sa pag-ikot nang tatlo o apat na beses, at pagsasabi ng déminos pabiscum [baluktot na Dominus vobiscum: Sumainyo ang Panginoon], ay kumakain ng Diyos at tumatanggap ng pera. Lahat, kahit ang mga babae, ay sinasabi sa kanya ang kanilang mga lihim!

Isa pang Magsasaka: At ang doktor? Ano sa akala ninyo ang doktor? Nakikita ng doktor ang lahat ng mayroon kayong mga babae, pinupulsuhan ang mga dalaga... Gusto ko lang maging doktor kahit isang linggo!

Petra: At ang pari? Hindi ba't nakikita rin ng pari ang nakikita ng inyong doktor? At mas mabuti pa! Alam ninyo ang kasabihan: matabang manok at bilugang hita para sa pari.

Isa pang Magsasaka: Ano? Kumakain ba ang mga doktor ng tuyong sardinas? Nasasaktan ba ang kanilang mga daliri sa pagkain ng asin?

Petra: Nadudumihan ba ang kamay ng pari tulad ng inyong mga doktor? Para doon ay may malalaking asyenda siya, at kapag nagtatrabaho, nagtatrabaho siya nang may musika at tinutulungan ng mga sakristan.

Isa pang Magsasaka: At ang pangungumpisal, kumare? Hindi ba't trabaho iyon?

Petra: Trabaho raw! Gugustuhin pa ninyong kayo ang nangungumpisal sa lahat ng tao! Tayo nga'y nagtatrabaho at nagpapawis para lamang malaman kung ano ang ginagawa ng mga lalaki at mga babae, kung ano ang ginagawa ng ating mga kapitbahay! Ang pari ay uupo lamang, at lahat ay sinasabi sa kanya; minsan natutulog siya, ngunit nagbibigay ng dalawa o tatlong bendisyon at tayo'y muling nagiging mga anak ng Diyos! Gusto kong maging pari sa isang hapon ng Kuwaresma!

Isa pang Magsasaka: At ang... ang pangangaral? Hindi ninyo masasabi na hindi iyon trabaho. Tingnan ninyo, kung hindi, kung paano pinagpawisan kaninang umaga ang malaking pari!—tutol ng lalaki, na nararamdamang siya'y napapaurong na.

Petra: Ang pangangaral? Trabaho ba ang pangangaral? Nasaan ang inyong isip? Gusto ko lang magsalita ng kalahating araw, mula sa pulpito, pinapagalitan at sinisigawan ang lahat, nang walang sinumang maglakas-loob na sumagot, at binabayaran pa ako para doon! Gusto kong maging pari kahit isang umaga lamang kapag nagsisimba ang mga may utang sa akin! Tingnan ninyo, tingnan ninyo na lamang si Padre Dámaso kung paano siya tumataba sa kapapagalit at kapapalo!

Sa katunayan, dumarating si Padre Dámaso na may lakad ng isang matabang lalaki, kalahating nakangiti, ngunit sa paraang napakatuso, na si Ibarra, nang makita siya, ay nawala sa daloy ng kanyang talumpati.

Binati si Padre Dámaso, bagaman may kaunting pagtataka, ng mga tanda ng kasiyahan ng lahat, maliban kay Ibarra. Nasa mga panghimagas na sila at ang champaña [bumubulang alak] ay bumubula sa mga kopa.

Ang ngiti ni Padre Dámaso ay naging nerbiyoso nang makita niya si María Clara na nakaupo sa kanan ni Crisóstomo; ngunit, kumuha ng isang silya sa tabi ng alcalde, nagtanong siya sa gitna ng isang makabuluhang katahimikan:

Fray Dámaso: May pinag-uusapan ba, mga ginoo? Ipagpatuloy ninyo!

Alcalde: Nagbibrindis kami,—sagot ng alcalde.—Binabanggit ni Ginoong Ibarra ang lahat ng tumulong sa kanyang makataong gawain at pinag-uusapan ang arkitekto, nang ang Inyong Kagalang-galangan...

Fray Dámaso: Hindi ako marunong sa arkitektura,—putol ni Padre Dámaso,—ngunit pinagtatawanan ko ang mga arkitekto at ang mga hangal na lumalapit sa kanila. Ayan: ako ang gumuhit ng plano ng simbahang iyan, at ito'y itinayo nang perpekto: sinabi ito sa akin ng isang Ingles na alahero na nanuluyan isang araw sa kumbento. Para gumuhit ng plano, sapat nang may kaunting utak!

Alcalde: Gayunpaman,—sagot ng alcalde na nakikitang tahimik si Ibarra,—kapag ang pinag-uusapan na ay ilang mga gusali, halimbawa, tulad ng paaralang ito, kailangan natin ng isang perito [dalubhasa]!...

Fray Dámaso: Anong perito at anong peritas [maliliit na peras]!—sabi ni Padre Dámaso nang may pangungutya.—Ang sinumang nangangailangan ng mga perito ay isang perrito [tuta]! Kailangan maging mas hangal kaysa sa mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], na nagtatayo ng kanilang sariling mga bahay, upang hindi malaman kung paano magpatayo ng apat na pader at lagyan ito ng bubong, na siyang lahat ng isang paaralan!

Lahat ay tumingin kay Ibarra, ngunit siya, bagaman namutla, ay patuloy na parang nakikipag-usap kay María Clara.

Alcalde: Pero isaalang-alang ninyo, Inyong Kagalang-galangan...

Fray Dámaso: Tingnan ninyo,—patuloy ng Pransiskano na hindi pinapagsalita ang Alcalde,—tingnan ninyo kung paano ang isang lego [kapatid sa orden na hindi pari] namin, ang pinakabobo na mayroon kami, ay nakapagtayo ng isang ospital na mabuti, maganda at mura. Pinagtrabaho niya nang maayos at nagbabayad lamang ng walong kuwarto bawat araw sa mga manggagawang nagmumula pa sa ibang bayan. Alam niya kung paano sila tratuhin, hindi tulad ng mga sira-ulo at mesticillos [mga hamak na mestizo] na nagpapasira sa kanila sa pagbabayad ng tatlo o apat na reales [mga baryang pilak].

Alcalde: Sinasabi ninyo, Inyong Kagalang-galangan, na nagbabayad lamang siya ng walong kuwarto? Imposible!—sabi ng alcalde upang baguhin ang takbo ng usapan.

Fray Dámaso: Oo, ginoo, at iyan ang dapat tularan ng mga nagmamalaking sila'y mabubuting Kastila. Kita ninyo, mula nang mabuksan ang kanal ng Suez, dumating dito ang katiwalian. Noon, nang kailangan pa nating umikot sa Cabo [Kabo ng Mabuting Pag-asa, sa timog ng Aprika], wala pang ganito karaming pariwara na pumaparito, ni may pumupunta roon upang mapariwara!

Alcalde: Pero, Padre Dámaso!...

Fray Dámaso: Alam na ninyo kung ano ang Indio: sa sandaling matuto ng kaunti, nagmamarunong nang doktor. Lahat ng mga uhuging iyon na pumupunta sa Europa...

Alcalde: Pero, pakinggan ninyo, Inyong Kagalang-galangan...!—putol ng alcalde, na nag-aalala sa pagiging agresibo ng mga salitang iyon.

Fray Dámaso: Lahat sila ay magtatapos ayon sa nararapat sa kanila,—patuloy ng prayle; ang kamay ng Diyos ay nakikita sa gitna, kailangan mong maging bulag upang hindi ito makita. Sa buhay na ito pa lamang ay natatanggap na ng mga magulang ng mga ganitong ulupong ang parusa... namamatay sila sa bilangguan, hehe! parang sinasabi natin, wala silang mapuntahan...

Ngunit hindi niya natapos ang pangungusap. Si Ibarra, na namumutla, ay sinusundan siya ng tingin; nang marinig ang alusyon sa kanyang ama, tumayo siya at sa isang lundag, pinabagsak ang kanyang matibay na kamay sa ulo ng pari, na natumba nang patalikod na nahihilo.

Punong-puno ng sorpresa at takot, walang sinuman ang naglakas-loob na makialam.

Ibarra: Lumayo kayo!—sigaw ng binata sa nakatatakot na tinig,—at iniabot ang kanyang kamay sa isang matalim na kutsilyo habang tinatapakan ng paa ang leeg ng prayle, na nagkakamalay na mula sa kanyang pagkahilo;—ang ayaw mamatay ay huwag lumapit!

Si Ibarra ay wala sa kanyang sarili: nanginginig ang kanyang katawan, ang kanyang mga mata ay umiikot sa kanilang mga orbita na nagbabanta. Si Fray Dámaso, sa pamamagitan ng isang pagsisikap, ay tumayo, ngunit sinunggaban siya nito sa leeg at niyugyog hanggang sa mapaluhod at mapayuko.

Ilang Tinig: Ginoong Ibarra! Ginoong Ibarra!—nauutal na sabi ng ilan.

Ngunit walang sinuman, kahit ang alférez mismo, ang naglakas-loob na lumapit nang makita ang kutsilyo na kumikislap, tinatantiya ang lakas at kalagayan ng loob ng binata. Pakiramdam nilang lahat ay naparalisa sila.

Ibarra: Kayo, diyan! nanahimik kayo, ngayon ako naman. Iniwasan ko ito. Inihatid ito sa akin ng Diyos, Diyos ang humatol!

Ang binata ay humihinga nang mabigat, ngunit sa pamamagitan ng bakal na bisig ay patuloy na hinahawakan ang Pransiskano, na walang kabuluhan na nagpupumiglas upang makawala.

Ibarra: Ang puso ko ay tumitibok nang payapa, ang kamay ko ay matatag...

At habang tumitingin sa kanyang paligid:

Ibarra: Bago ang lahat, mayroon ba sa inyo, mayroon bang hindi nagmahal sa kanyang ama, na napoot sa kanyang alaala, isang ipinanganak sa kahihiyan at paghamak?... Nakikita mo? naririnig mo ang katahimikang iyan? Pari ng isang Diyos ng kapayapaan, na ang bibig ay puno ng kabanalan at relihiyon, at ang puso ay puno ng kasamaan, hindi mo marahil nakilala kung ano ang isang ama... naalala mo sana ang sa iyo! Nakikita mo? Sa gitna ng karamihang iyong hinahamak, walang isa mang katulad mo! Hinatulan ka na!

Ang mga tao sa paligid niya, na iniisip na siya ay gagawa ng pagpatay, ay gumawa ng isang galaw.

Ibarra: Lumayo kayo!—muli niyang sigaw sa nagbabantang tinig;—ano? natatakot ba kayong madungisan ko ang aking kamay ng maruming dugo? Hindi ba sinabi ko sa inyo na ang puso ko ay tumitibok nang payapa? Lumayo kayo sa amin! Makinig kayo, mga pari, mga hukom, na iniisip ninyong kayo ay ibang uri ng tao at inaangkin ninyo ang ibang mga karapatan! Ang aking ama ay isang marangal na tao; itanong ninyo sa bayang iyan na pinipintuho ang kanyang alaala. Ang aking ama ay isang mabuting mamamayan: isinakripisyo niya ang kanyang sarili para sa akin at para sa kabutihan ng kanyang bayan. Ang kanyang bahay ay bukas, ang kanyang mesa ay handa para sa dayuhan o sa ipinatapon na lumalapit sa kanya sa kanyang kahirapan! Siya ay isang mabuting Kristiyano: palagi siyang gumawa ng kabutihan at hindi kailanman inapi ang mahina, ni pinahirapan ang kaawa-awa... Sa taong ito ay binuksan niya ang mga pintuan ng kanyang bahay, pinaupo niya ito sa kanyang mesa at tinawag na kaibigan. Paano siya ginantihan nito? Siniraan siya nito, inusig, ginamit laban sa kanya ang kamangmangan, sa pagsasamantala sa kabanalan ng kanyang tungkulin; nilapastangan ang kanyang libingan, dinungisan ang kanyang alaala at inusig siya kahit sa kanyang pahinga sa kamatayan. At, hindi pa nasiyahan dito, inuusig naman ngayon ang anak! Iniwasan ko siya, iniwasan ko ang kanyang harapan... Narinig ninyo siya kaninang umaga na nilalapastangan ang pulpito, itinuturo ako sa panatisismo ng madla, at ako ay nanahimik. Ngayon ay pumunta siya rito upang ako'y awayin; nagtiis ako nang tahimik, na ipinagtaka ninyo; ngunit muli niyang ininsulto ang alaalang pinakabanal para sa lahat ng mga anak... Kayo na naririto, mga pari, mga hukom, nakita ba ninyo ang inyong matandang ama na nagpupuyat sa pagtatrabaho para sa inyo, humiwalay sa inyo para sa inyong kabutihan, namatay sa kalungkutan sa isang bilangguan, nananabik na kayo ay mayakap, naghahanap ng isang taong aaliw sa kanya, nag-iisa, may sakit, habang kayo ay nasa ibang bansa?... Narinig ba ninyo pagkatapos na dinungisan ang kanyang pangalan, natagpuan ba ninyong walang laman ang kanyang libingan nang nais ninyong magdasal sa ibabaw nito? Hindi? Nananahimik kayo, kung gayon ay hinahatulan ninyo siya!

Itinaas niya ang kanyang braso; ngunit isang dalaga, kasimbilis ng liwanag, ay pumagitna at sa kanyang maseselang kamay ay pinigilan ang braso ng tagapaghiganti: si María Clara iyon.

Tiningnan siya ni Ibarra ng isang tingin na tila naglalarawan ng pagkabaliw. Dahan-dahang lumuwag ang mga nakakuyom na daliri ng kanyang mga kamay at nabitawan ang katawan ng Pransiskano at ang kutsilyo, at, tinatakpan ang kanyang mukha, ay tumakas siya sa gitna ng karamihan.