Kabanata XXXV Mga Komento

Agad na kumalat ang pangyayari sa bayan. Sa simula, walang gustong maniwala, ngunit, dahil sa kailangang tanggapin ang katotohanan, lahat ay hindi magkamayaw sa mga bulalas ng pagkagulat.

Bawat isa, ayon sa taas ng kanyang moralidad, ay nagbigay ng kanyang mga komento.

Ilang Tinig: Patay na si Padre Dámaso!—sabi ng ilan;—nang ibangon siya, ang buong mukha niya ay naliligo sa dugo at hindi na siya humihinga.

Isang Binata: Magpahinga nawa siya sa kapayapaan, ngunit binayaran lamang niya ang kanyang utang!—sigaw ng isang binata.—Tingnan ninyo, ang ginawa niya kaninang umaga sa kumbento ay walang pangalan.

Isang Tinig: Ano ang ginawa niya? Binugbog na naman ba niya ang koadyutor?

Isa pang Tinig: Ano ang ginawa niya? Sige nga! Ikuwento mo sa amin.

Isang Binata: Nakita ba ninyo kaninang umaga ang isang mestizo [taong may halong lahi] na Kastila na lumabas sa may sakristiya habang nagsesermon?

Ilang Tinig: Oo! Oo, nakita namin siya. Napansin siya ni Padre Dámaso.

Isang Binata: Ganito... pagkatapos ng sermon, pinatawag siya at tinanong kung bakit siya lumabas. 'Hindi ko naiintindihan ang Tagalog, padre,' sagot niya. 'At bakit ka nangutya, na sinasabing Griyego iyon?' sigaw ni Padre Dámaso, sabay sampal. Sumagot ang binata, at nagsuntukan ang dalawa hanggang sa sila'y pinaghiwalay.

Isang Estudyante: Kung mangyari sa akin iyon...—pabulong na sabi ng isang estudyante.

Ikalawang Estudyante: Hindi ko sinasang-ayunan ang ginawa ng Pransiskano,—sagot ng isa pa,—dahil ang relihiyon ay hindi dapat ipataw sa sinuman bilang parusa o penitensiya; ngunit halos ikinatutuwa ko ito dahil kilala ko ang binatang iyon, alam kong taga-San Pedro Macati siya, at mahusay siyang magsalita ng Tagalog. Ngayon, gusto niyang ipalagay ng mga tao na bagong dating siya mula sa Rusya at ipinagmamalaki niya ang pagkukunwaring hindi niya alam ang wika ng kanyang mga magulang.

Isang Tinig: Kung ganoon, Diyos ang lumilikha sa kanila at sila'y nagsusuntukan!

Ikatlong Estudyante: Gayunpaman, dapat tayong magprotesta laban sa pangyayari,—sigaw ng isa pang estudyante;—ang manahimik ay katumbas ng pagsang-ayon at ang nangyari ay maaaring maulit sa sinuman sa atin. Bumabalik tayo sa panahon ni Nerón!

Ikaapat na Estudyante: Nagkakamali ka!—sagot ng isa pa.—Si Nerón ay isang dakilang artista at si Padre Dámaso ay isang napakasamang mangangaral!

Iba naman ang mga komento ng mga matatanda.

Habang naghihintay sa pagdating ng Kapitan Heneral sa isang maliit na bahay sa labas ng bayan, sinabi ng gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan]:

Gobernadorcillo: Ang sabihin kung sino ang tama at sino ang mali ay hindi madaling bagay; ngunit, kung si Ginoong Ibarra ay naging mas maingat...

Don Filipo: Kung si Padre Dámaso ay nagkaroon ng kalahati ng pag-iingat ni Ginoong Ibarra, iyon marahil ang ibig ninyong sabihin?—putol ni Don Filipo.—Ang problema ay nagkapalit ang mga papel; ang binata ay nagpakita na parang matanda, at ang matanda ay parang binata.

Kapitan Martín: At sinasabi ninyo na walang kumilos, walang lumapit upang paghiwalayin sila, maliban sa anak ni Kapitan Tiago?—tanong ni Kapitan Martín.—Wala ni isa sa mga prayle, ni ang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan]? Hum! Lalo pang masama! Ayokong mapunta sa kalagayan ng binata. Walang makapagpapatawad sa kanya na kinatakutan nila siya. Lalo pang masama, hum!

Kapitan Basilio: Naniniwala kayo?—tanong ni Kapitan Basilio na may interes.

Don Filipo: Umaasa ako,—sabi ni Don Filipo na nakipagpalitan ng tingin kay Kapitan Basilio,—na hindi siya pababayaan ng bayan. Dapat nating isipin ang ginawa ng kanyang pamilya at ang ginagawa niya ngayon. At kung sakaling matakot ang bayan at manahimik, ang kanyang mga kaibigan...

Gobernadorcillo: Pero, mga ginoo,—putol ng gobernadorcillo,—ano ang magagawa natin? Ano ang magagawa ng bayan? Anuman ang mangyari, ang mga prayle ay laging tama.

Don Filipo: Lagi silang tama, dahil lagi nating ibinibigay sa kanila ang katwiran,—sagot ni Don Filipo nang naiinip, na idinidiin ang salitang 'lagi';—ibigay natin ito sa ating sarili kahit minsan at saka tayo mag-usap!

Kinamot ng gobernadorcillo ang kanyang ulo at, habang nakatingin sa kisame, sumagot nang may asim sa boses:

Gobernadorcillo: Ay! Ang init ng dugo! Parang hindi pa ninyo alam kung saang bansa tayo naroroon; hindi ninyo kilala ang ating mga kababayan. Ang mga prayle ay mayaman at nagkakaisa, at tayo ay watak-watak at mahirap. Oo! Subukan ninyong ipagtanggol siya at makikita ninyo kung paano kayo iiwang mag-isa sa gusot.

Don Filipo: Oo!—sigaw ni Don Filipo nang may pait,—iyan ang mangyayari, habang ganito ang iniisip, habang ang takot at pag-iingat ay magkasingkahulugan. Mas binibigyang-pansin ang isang posibleng masama kaysa sa kinakailangang mabuti; agad na lumilitaw ang takot at hindi ang tiwala; bawat isa ay sarili lamang ang iniisip, walang nag-iisip sa iba; kaya lahat tayo ay mahina.

Gobernadorcillo: Kung gayon, isipin ninyo ang iba bago ang inyong sarili at makikita ninyo kung paano kayo iiwang nakabitin!—Hindi ba ninyo alam ang kasabihang Kastila: ang tunay na kawanggawa ay nagsisimula sa sarili?

Don Filipo: Mas mabuti pang sabihin ninyo,—sagot ng tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan] na galit na galit,—na ang tunay na karuwagan ay nagsisimula sa pagkamakasarili at nagtatapos sa kahihiyan! Ngayon din ay ihaharap ko sa alcalde ang aking pagbibitiw; sawa na akong magmukhang katawa-tawa nang hindi naman nakatutulong kaninuman... Paalam!

Iba naman ang opinyon ng mga kababaihan.

Mabait na Babae: Ay!—buntong-hininga ng isang babaeng may mabait na mukha;—ang mga kabataan ay laging magiging ganyan. Kung buhay pa ang kanyang mabuting ina, ano kaya ang sasabihin niya? Ay, Diyos ko! Kapag iniisip ko na maaaring mangyari rin ito sa aking anak, na mainit din ang ulo... ay, Hesus! halos naiinggit ako sa kanyang yumaong ina... mamamatay ako sa lungkot.

Isa pang Babae: Ako, hindi,—sagot ng isa pang babae;—hindi ako malulungkot kung mangyari ito sa aking dalawang anak.

Mabait na Babae: Ano ang sinasabi ninyo, Kapitana María?—bulalas ng una habang magkadaop ang mga kamay.

Kapitana María: Gusto ko na ipagtanggol ng mga anak ang alaala ng kanilang mga magulang, Kapitana Tinay; ano ang sasabihin ninyo kung isang araw, bilang balo, marinig ninyong pinag-uusapan ang inyong asawa, at ang inyong anak na si Antonio ay yumuko at manahimik?

Rufa: Itatanggi ko sa kanya ang aking basbas!—sigaw ng ikatlo, si kapatid na Rufa,—pero...

Kapitana Tinay: Hindi ko kailanman ipagkakait sa kanya ang basbas!—putol ng mabait na Kapitana Tinay,—ang isang ina ay hindi dapat magsabi ng ganoon... pero hindi ko alam kung ano ang gagawin ko... hindi ko alam... sa tingin ko mamamatay ako... siya... hindi! Diyos ko! pero ayokong makita siya muli... pero anong mga kaisipan iyan, Kapitana María?

Rufa: Gayunpaman,—dagdag ni kapatid na Rufa,—huwag nating kalimutan na malaking kasalanan ang pagbubuhat ng kamay sa isang banal na tao.

Kapitana María: Ang alaala ng mga magulang ay mas banal!—sagot ni Kapitana María. Walang sinuman, kahit ang Papa, at lalo na si Padre Dámaso, ang maaaring lumapastangan sa ganoon kabanal na alaala!

Kapitana Tinay: Totoo nga!—bulong ni Kapitana Tinay na humahanga sa karunungan ng dalawa;—saan ninyo nakuha ang ganitong magagandang katwiran?

Rufa: Pero paano ang ekskomunyon at ang kapahamakan ng kaluluwa?—sagot ni Rufa.—Ano ang halaga ng karangalan at mabuting pangalan sa buhay na ito kung sa kabila tayo ay mapapahamak? Lahat ay mabilis na lumilipas... pero ang ekskomunyon... ang lapastanganin ang isang ministro ni Hesukristo... walang makapagpapatawad niyan kundi ang Papa!

Kapitana María: Papatawarin iyon ng Diyos na nag-utos na igalang ang ama at ina; hindi siya ititiwalag ng Diyos! At sinasabi ko sa inyo: kung ang binatang iyon ay pumunta sa aking bahay, tatanggapin ko siya at kakausapin; kung may anak akong babae, gugustuhin ko siyang maging manugang: ang mabuting anak ay magiging mabuting asawa at mabuting ama, maniwala kayo, kapatid na Rufa!

Rufa: Ako, hindi ganoon ang iniisip ko; sabihin ninyo ang gusto ninyo, at kahit mukhang may punto kayo, lagi akong mas maniniwala sa kura. Una sa lahat, ililigtas ko ang aking kaluluwa. Ano ang masasabi ninyo, Kapitana Tinay?

Kapitana Tinay: Ah! Ano ang gusto ninyong sabihin ko! Pareho kayong tama; ang kura ay tama, pero ang Diyos ay dapat ding tama! Hindi ko alam, isang hangal lamang ako... Ang gagawin ko ay sabihin sa aking anak na huwag nang mag-aral! Sinasabi nila na ang mga marurunong ay namamatay sa bitayan. Santa María! Ang anak ko na gustong pumunta sa Europa!

Kapitana María: Ano ang balak ninyong gawin?

Kapitana Tinay: Sabihin sa kanya na manatili sa aking tabi; para saan pa ang dagdag na kaalaman? Bukas o makalawa, mamamatay tayo; namamatay ang marunong gaya ng mangmang... ang mahalaga ay mabuhay nang payapa.

At ang mabait na babae ay bumuntong-hininga at tumingala sa langit.

Kapitana María: Ako naman,—sabi ni Kapitana María nang seryoso,—kung ako ay mayaman tulad ninyo, hahayaan kong maglakbay ang aking mga anak: sila ay mga kabataan at dapat maging mga ganap na lalaki balang araw... kaunti na lamang ang itatagal ng aking buhay... magkikita kami sa kabilang buhay... ang mga anak ay dapat maghangad na maging higit pa sa kanilang mga magulang, samantalang sa ating kandungan ay tinuturuan lang natin silang maging mga bata.

Kapitana Tinay: Ay, anong kakatwang mga kaisipan ang mayroon kayo!—bulalas ni Kapitana Tinay na natatakot, habang magkadaop ang mga kamay;—parang hindi ninyo isinilang nang may paghihirap ang inyong mga kambal!

Kapitana María: Dahil isinilang ko sila nang may paghihirap, pinalaki at inaruga sa kabila ng aming kahirapan, ayokong, pagkatapos ng lahat ng hirap na pinagdaanan ko, sila ay maging kalahating tao lamang...

Rufa: Parang hindi ninyo mahal ang inyong mga anak gaya ng iniuutos ng Diyos!—sabi ni kapatid na Rufa sa medyo mahigpit na tono.

Kapitana María: Ipagpatawad ninyo, bawat ina ay nagmamahal sa kanyang mga anak sa kanyang sariling paraan: ang iba ay nagmamahal sa kanila para sa sarili, ang iba ay dahil sa sarili, at ang ilan ay para sa kapakanan nila mismo. Ako ay kabilang sa huli; itinuro sa akin iyon ng aking asawa.

Rufa: Lahat ng inyong mga kaisipan, Kapitana María,—sabi ni Rufa na parang nangangaral,—ay hindi gaanong maka-Diyos: maging kapatid kayo ng Santísimo Rosario, ni San Francisco, ni Santa Rita o ni Santa Clara!

Kapitana María: Kapatid na Rufa, kapag ako ay karapat-dapat nang maging kapatid ng mga tao, susubukan kong maging kapatid ng mga santo,—sagot ng isa pa nang nakangiti.

Para tapusin ang kabanatang ito ng mga komento, at para makita ng mga mambabasa kahit sa isang sulyap kung ano ang iniisip ng mga simpleng magsasaka tungkol sa pangyayari, pupunta tayo sa plaza, kung saan sa ilalim ng tolda ay nag-uusap ang ilan; makikita natin doon ang isang kakilala natin, ang lalaking nangangarap ng mga doktor sa medisina.

Isa pang Magsasaka: Ang pinakamasakit sa akin,—sabi nito,—ay hindi na matatapos ang paaralan!

Mga Nakapaligid: Paano? Paano?—tanong ng mga nakapaligid na may interes.

Isa pang Magsasaka: Ang anak ko ay hindi na magiging doktor, kundi kutsero ng kariton! Wala na! Wala nang paaralan!

Magaspang na Magsasaka: Sino ang nagsabi na wala nang paaralan?—tanong ng isang magaspang at matipunong magsasaka, na may malapad na panga at makitid na bungo.

Isa pang Magsasaka: Ako! Tinawag ng mga puting pari si Don Crisóstomo na plibastiero [bulol na bigkas ng filibustero, kaaway ng pamahalaan]. Wala nang paaralan!

Lahat ay nagtanungan sa pamamagitan ng tingin. Ang pangalan ay bago sa kanila.

Magaspang na Magsasaka: At masama ba ang pangalang iyon?—sa wakas ay naglakas-loob na itanong ng magaspang na magsasaka.

Isa pang Magsasaka: Ang pinakamasama na maaaring sabihin ng isang Kristiyano sa isa pa!

Magaspang na Magsasaka: Mas masama pa sa tarantado at saragate [manggugulo]?

Isa pang Magsasaka: Kung iyon lang sana! Tinawag na ako ng ilang beses nang ganoon, at hindi man lang sumakit ang aking tiyan.

Magaspang na Magsasaka: Hindi naman siguro mas masama sa Indio [katutubong Katoliko; tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], na sinasabi ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]!

Lalong sumimangot ang taong magkakaroon ng anak na kutsero ng kariton; ang isa naman ay kinamot ang ulo at nag-isip.

Magaspang na Magsasaka: Kung ganoon, parang betelopora [bulol na Vete a la porra: Lumayas ka!], na sinasabi ng matandang babae ng alférez! Mas masama pa roon ang dumura sa ostiya.

Isa pang Magsasaka: Mas masama pa sa pagdura sa ostiya sa Biyernes Santo,—sagot nito nang seryoso.—Naaalala ninyo ang salitang ispichoso [bulol na sospechoso: pinaghihinalaan], na sapat nang gamitin sa isang tao para dalhin siya ng mga sibil ni Villa-Abrille sa pagkatapon o sa kulungan; ang plebestiero ay mas masama pa. Ayon sa sinabi ng telegrafista [operador ng telegrapo] at ng directorcillo [kalihim ng pamahalaang-bayan], ang plibestiro na sinabi ng isang Kristiyano, isang kura o isang Kastila sa isa pang Kristiyanong tulad natin ay parang santusdeus na may requimiternam [bulol na Sanctus Deus at Requiem aeternam, mga dasal sa patay]: kung tawagin ka ng isang beses na plibustiero, maaari ka nang mangumpisal at bayaran ang iyong mga utang, dahil wala ka nang magagawa kundi magpabitay. Alam mo naman kung gaano kaalam ang directorcillo at ang telegrafista: ang isa ay nakikipag-usap sa pamamagitan ng mga kawad at ang isa ay marunong ng Kastila at walang hinahawakan kundi pluma.

Takot na takot silang lahat.

Magaspang na Magsasaka: Pilitin na nila akong magsapatos at walang inumin sa buong buhay ko kundi ang ihi ng kabayo na tinatawag nilang serbesa, kung kailanman ako papayag na tawaging pelbistero!—sumpa ng magsasaka habang nakakuyom ang kanyang mga kamao.—Sino? Ako, na kasing yaman ni Don Crisóstomo, marunong ng Kastila tulad niya, at kayang kumain nang mabilis gamit ang kutsilyo at kutsara, pinagtatawanan ko ang limang kura!

Isang Magsasaka: Sa unang sibil na makita kong nagnanakaw ng mga manok, tatawagin ko siyang palabistiero..... at magkukumpisal agad ako!—bulong ng isa sa mga magsasaka sa napakababang tinig habang papalayo sa grupo.