Kabanata XXXVII Ang Kanyang Ekselensiya

Kapitan Heneral: Nais kong makausap ang binatang iyon!—sabi ng Kanyang Ekselensiya sa isang ayudante;—pinukaw niya ang buo kong interes.

Ayudante: Pinuntahan na siya, heneral. Pero may isang binata mula sa Maynila na nagpupumilit na makapasok. Sinabi namin sa kanya na wala kayong oras at hindi kayo pumarito para tumanggap ng mga dumudulog kundi para makita ang bayan at ang prusisyon, pero sumagot siya na palagi kayong may oras para magbigay ng hustisya...

Nagtatakang lumingon ang Kanyang Ekselensiya sa alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan].

Alcalde: Kung hindi ako nagkakamali,—sagot nito na bahagyang yumuko,—siya ang binatang nakipagtalo kay Padre Dámaso kaninang umaga dahil sa sermon.

Kapitan Heneral: Isa na naman? Nagpasya ba ang prayleng iyon na guluhin ang probinsiya, o iniisip niyang siya ang namumuno rito? Papasukin ninyo ang binata!

Balisang naglakad-lakad ang Kanyang Ekselensiya mula sa isang dulo ng sala hanggang sa kabila.

Sa antesala ay may ilang Kastila, na nakahalo sa mga militar at mga awtoridad ng bayan ng San Diego at ng mga karatig-bayan: magkakakumpol silang nag-uusap o nagtatalo. Naroon din ang lahat ng mga prayle, maliban kay Padre Dámaso, at nais nilang pumasok upang magbigay-galang sa Kanyang Ekselensiya.

Ayudante: Hinihiling ng Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral, sa Inyong mga Kagalang-galangan na maghintay muna sandali!—sabi ng ayudante;—pumasok kayo, binata!

Pumasok sa sala, maputla at nanginginig, ang taga-Maynilang iyon na napagkakamali ang Griyego sa Tagalog.

Lahat ay lubhang nagulat: tiyak na galit na galit ang Kanyang Ekselensiya upang mangahas na paghintayin ang mga prayle. Sabi ni Padre Sibyla:

Fray Sibyla: Wala akong sasabihin sa kanya!... nasasayang lang ang oras ko dito!

Isang Agustino: Ganoon din ang sinasabi ko,—dagdag ng isang Agustino;—aalis na ba tayo?

Fray Salví: Hindi ba mas mabuting alamin natin kung ano ang iniisip niya?—tanong ni Padre Salví;—maiiwasan natin ang eskandalo ... at ... maipapaalala natin sa kanya..... ang kanyang mga tungkulin sa..... relihiyon.....

Ayudante: Puwede nang pumasok ang Inyong mga Kagalang-galangan, kung nais ninyo!—sabi ng ayudante habang inihahatid palabas ang binatang hindi nakauunawa ng Griyego, na ngayon ay lumalabas na nagniningning sa kasiyahan ang mukha.

Si Fray Sibyla ang unang pumasok; kasunod sina Padre Salví, Padre Manuel Martín at ang iba pang mga relihiyoso. Bumati sila nang mapagpakumbaba, maliban kay Padre Sibyla, na kahit sa kanyang pagyuko ay nanatili ang isang anyo ng pagkamataas; si Padre Salví naman, sa kabaligtaran, ay halos tumiklop ang baywang sa pagyuko.

Kapitan Heneral: Sino sa Inyong mga Kagalang-galangan si Padre Dámaso?—biglang tanong ng Kanyang Ekselensiya nang hindi sila pinauupo, ni nangungumusta sa kanilang kalusugan, ni nagsasabi sa kanila ng mga papuring nakasanayan na ng gayong matataas na tao.

Fray Sibyla: Wala si Padre Dámaso, ginoo, sa amin!—sagot ni Padre Sibyla sa halos ganoon ding tuyong tono.

Fray Salví: Nakaratay po sa kama, may sakit, ang lingkod ng Inyong Ekselensiya,—dagdag ni Padre Salví nang mapagpakumbaba;—matapos magkaroon ng kasiyahang bumati sa inyo at alamin ang kalusugan ng Inyong Ekselensiya, tulad ng nararapat sa lahat ng mabubuting lingkod ng hari at sa bawat taong may pinag-aralan, naparito rin kami sa ngalan ng magalang na lingkod ng Inyong Ekselensiya na nagkaroon ng kasawian...

Kapitan Heneral: Oh!—putol ng Kapitan Heneral habang pinaiikot sa isang paa ang isang silya at ngumingiti nang balisa,—kung lahat ng lingkod ng aking ekselensiya ay katulad ng Kanyang Kagalang-galangan na si Padre Dámaso, mas pipiliin kong ako na lang ang maglingkod sa aking ekselensiya!

Ang Kanilang mga Kagalang-galangan, na nakatayo na ang katawan, ay natulos din ang diwa sa harap ng pagputol na ito,

Kapitan Heneral: Maupo kayo, Inyong mga Kagalang-galangan!—dagdag niya, matapos ang saglit na paghinto, na bahagyang pinalambot ang tono.

Si Kapitan Tiago ay nakasuot ng frac [pormal na amerikanang may buntot] at naglalakad nang patiyad; hawak niya sa kamay si María Clara, na pumasok nang alanganin at puno ng hiya, ngunit gayunman ay nagbigay ng isang kaaya-aya at pormal na pagbati.

Kapitan Heneral: Anak ba ninyo ang dalagang iyon?—tanong ng Kapitan Heneral na nagtataka.

Kapitan Tiago: At anak din po ng Inyong Ekselensiya, heneral!—sagot ni Kapitan Tiago nang seryoso.

Nanlaki ang mga mata ng alcalde at ng mga ayudante; ngunit ang Kanyang Ekselensiya, nang hindi nawawala ang kanyang kaseryosohan, ay iniabot ang kamay sa dalaga at sinabi nang magiliw:

Kapitan Heneral: Mapalad ang mga magulang na may anak na katulad ninyo, binibini! Ikinuwento nila sa akin ang tungkol sa inyo nang may paggalang at paghanga ... ninais kong makita kayo upang pasalamatan kayo sa magandang gawang ginawa ninyo ngayong araw. Alam ko ang lahat, at kapag sumulat ako sa gobyerno ng Kanyang Kamahalan hindi ko malilimutan ang inyong mapagbigay na asal. Samantala, pahintulutan ninyo ako, binibini, na sa ngalan ng Kanyang Kamahalan na hari, na kinakatawan ko rito at nagmamahal sa kapayapaan at katahimikan ng kanyang mga tapat na nasasakupan, at sa ngalan ko, ng isang ama na may mga anak ding babae na kasing-edad ninyo, ay ipaabot sa inyo ang pinakamasidhing pasasalamat at imungkahi kayo para sa isang gantimpala!

María Clara: Ginoo!...—sagot ni María Clara na nanginginig.

Nahulaan ng Kanyang Ekselensiya ang nais niyang sabihin at sumagot:

Kapitan Heneral: Napakabuti, binibini, na makuntento kayo sa inyong konsensiya at sa pagpapahalaga ng inyong mga kababayan: sa totoo lang, iyan ang pinakamagandang gantimpala, at hindi na tayo dapat humingi pa ng higit. Ngunit huwag ninyong ipagkait sa akin ang isang magandang pagkakataon upang ipakita na kung marunong magparusa ang hustisya, marunong din itong gumantimpala at hindi ito laging bulag.

Ang lahat ng salitang naka-italiko ay binigkas sa paraang lalong makahulugan at sa lalong malakas na tinig.

Ayudante: Si Ginoong Don Juan Crisóstomo Ibarra ay naghihintay ng mga utos ng Inyong Ekselensiya!—malakas na sabi ng isang ayudante.

Nanginig si María Clara.

Kapitan Heneral: Ah!—sigaw ng Kapitan Heneral,—pahintulutan ninyo ako, binibini, na ipahayag ang aking nais na makita kayong muli bago ko lisanin ang bayang ito: marami pa akong napakahalagang sasabihin sa inyo. Ginoong alcalde, sasamahan ninyo ako sa pamamasyal na nais kong gawin nang naglalakad, pagkatapos ng pakikipag-usap ko nang sarilinan kay Ginoong Ibarra.

Fray Salví: Pahintulutan po kami ng Inyong Ekselensiya na ipaalam sa inyo,—sabi ni Padre Salví nang mapagpakumbaba,—na si Ginoong Ibarra ay excomulgado [itiniwalag sa Simbahan]...

Pinutol siya ng Kanyang Ekselensiya na nagsasabing:

Kapitan Heneral: Lubos kong ikinagagalak na wala akong ibang dapat ikalungkot kundi ang kalagayan ni Padre Dámaso, na taos-puso kong hinihiling na gumaling nang lubusan, dahil sa kanyang edad, ang isang paglalakbay sa Espanya para sa kalusugan ay tiyak na hindi magiging kaaya-aya. Ngunit ito ay nakasalalay sa kanya... at samantala, nawa'y ingatan ng Diyos ang kalusugan ng Inyong mga Kagalang-galangan!

Umalis ang lahat.

Fray Salví: At talagang nakasalalay nga sa kanya!—bulong ni Padre Salví habang papalabas.

Isa pang Pransiskano: Tingnan natin kung sino ang mas maagang maglalakbay!—dagdag ng isa pang Pransiskano.

Fray Sibyla: Aalis na ako ngayon din!—sabi ni Padre Sibyla nang may hinanakit.

Mga Agustino: At kami naman, sa aming probinsiya!—sabi ng mga Agustino.

Hindi matanggap ng bawat isa na dahil sa isang Pransiskano ay malamig silang tinanggap ng Kanyang Ekselensiya.

Sa antesala, nakasalubong nila si Ibarra, ang kanilang punong-abala ilang oras pa lamang ang nakararaan. Hindi sila nakipagbatian sa kanya, ngunit nagpalitan sila ng mga tingin na nagsasabi ng maraming bagay.

Ang alcalde, sa kabilang banda, nang makaalis na ang mga prayle, ay bumati sa kanya at iniabot ang kamay nang magiliw, ngunit ang pagdating ng ayudante na naghahanap sa binata ay hindi nagbigay ng pagkakataon para sa anumang pag-uusap.

Sa pintuan, nakasalubong niya si María Clara: ang mga tingin ng dalawa ay nagsabi rin ng maraming bagay, ngunit ibang-iba sa mga sinabi ng mga mata ng mga prayle.

Mahigpit na nakaluksa si Ibarra. Humarap siya nang kalmado at bumati nang malalim, kahit na sa tingin niya ay hindi mabuting pangitain ang pagdalaw ng mga prayle.

Lumapit ang Kapitan Heneral sa kanya nang ilang hakbang.

Kapitan Heneral: Lubos kong ikinasisiyang makamayan kayo, Ginoong Ibarra. Pahintulutan ninyo akong tanggapin kayo nang palagayang-loob.

Tunay nga, pinagmamasdan at sinusuri ng Kanyang Ekselensiya ang binata nang may halatang kasiyahan.

Ibarra: Ginoo... napakabuti ninyo!...

Kapitan Heneral: Nakasasakit sa akin ang inyong pagkabigla, sinasabi nitong hindi kayo umasa ng mabuting pagtanggap mula sa akin: pagdududa ito sa aking hustisya!

Ibarra: Ang isang magiliw na pagtanggap, ginoo, para sa isang hamak na nasasakupan ng Kanyang Kamahalan tulad ko, ay hindi hustisya, ito ay isang pabor.

Kapitan Heneral: Mabuti, mabuti!—sabi ng Kanyang Ekselensiya habang umuupo at itinuturo sa kanya ang isang upuan,—hayaan ninyo tayong magpalagayang-loob sandali; nasisiyahan ako sa inyong asal at naimungkahi ko na kayo sa gobyerno ng Kanyang Kamahalan para sa isang medalyang parangal dahil sa makataong balak na magtayo ng paaralan... Kung lumapit lamang kayo sa akin, nasaksihan ko sana nang may kasiyahan ang seremonya at marahil ay naiiwas ko kayo sa isang gulo.

Ibarra: Napakaliit ng balak sa tingin ko,—sagot ng binata,—kaya hindi ko ito itinuring na sapat na karapat-dapat upang maabala ang atensiyon ng Inyong Ekselensiya mula sa marami ninyong gawain; bukod dito, tungkulin kong lumapit muna sa pinakamataas na awtoridad ng aking probinsiya.

Tumango ang Kanyang Ekselensiya nang may kasiyahan, at sa tonong lalong nagiging palagay, ay nagpatuloy:

Kapitan Heneral: Tungkol sa gulong naranasan ninyo kay Padre Dámaso, huwag kayong mangamba ni magtanim ng galit: walang gagalaw kahit sa isang hibla ng inyong buhok habang ako ang namamahala sa mga isla; at tungkol naman sa ekskomunikasyon, kakausapin ko ang arsobispo, dahil kinakailangan nating umayon sa mga pangyayari: dito ay hindi natin maaaring pagtawanan ang mga bagay na ito sa publiko tulad sa Península [Espanya] o sa sibilisadong Europa. Gayunpaman, maging mas maingat kayo mula ngayon; hinarap ninyo nang tahasan ang mga korporasyong relihiyoso na, dahil sa kanilang kahalagahan at kayamanan, ay kailangang igalang. Ngunit poprotektahan ko kayo dahil gusto ko ang mabubuting anak, gusto kong pinararangalan ang alaala ng mga magulang; minahal ko rin ang aking mga magulang at, saksi ko ang Diyos!, hindi ko alam kung ano ang nagawa ko kung ako ang nasa kalagayan ninyo...

At mabilis na iniba ang usapan, nagtanong siya:

Kapitan Heneral: Sinabi sa akin na galing kayo sa Europa; nakapunta ba kayo sa Madrid?

Ibarra: Oo, ginoo, ilang buwan.

Kapitan Heneral: Narinig ba ninyo ang tungkol sa aking pamilya?

Ibarra: Kaaalis lamang ng Inyong Ekselensiya nang magkaroon ako ng karangalang maipakilala sa kanila.

Kapitan Heneral: At bakit naman kayo umuwi nang hindi nagdala sa akin ng anumang rekomendasyon?

Ibarra: Ginoo,—sagot ni Ibarra na yumuko,—dahil hindi ako tuwirang galing sa Espanya, at dahil, nang masabihan ako tungkol sa pagkatao ng Inyong Ekselensiya, naisip ko na ang isang liham ng rekomendasyon ay hindi lamang walang silbi, kundi nakasasakit pa: kaming lahat na mga Pilipino ay nakarekomenda na sa inyo.

Isang ngiti ang lumitaw sa mga labi ng matandang militar, na sumagot nang dahan-dahan na parang sinusukat at tinitimbang ang kanyang mga salita:

Kapitan Heneral: Ikinatutuwa kong ganyan ang iniisip ninyo, at... ganyan nga dapat! Gayunpaman, binata, dapat ninyong malaman kung anong mga pasanin ang nakapatong sa aming mga balikat dito sa Pilipinas. Dito, kami, mga matandang militar, ay kailangang gumawa o maging lahat: hari, ministro ng Estado, ng Digmaan, ng Gobernasyon, ng Pagpapaunlad, ng Grasya at Hustisya, atbp., at ang pinakamasama pa ay sa bawat bagay ay kailangan naming sumangguni sa malayong madre patria [inang bansa, ang Espanya], na sumasang-ayon o tumatanggi, ayon sa mga pangyayari, minsan nang pikit-mata!, sa aming mga mungkahi. Sinasabi nga naming mga Kastila: ang sumasaklaw ng marami ay hindi makakapit nang mahigpit! Bukod dito, karaniwan ay dumarating kaming kakaunti ang alam tungkol sa bansa at iniiwan namin ito kapag nagsisimula na naming makilala ito.—Sa inyo ay maaari akong magtapat, sapagkat walang silbing magkunwari ng iba. Kaya, kung sa Espanya, kung saan bawat sangay ay may ministro, na ipinanganak at lumaki sa mismong lugar, kung saan mayroong pahayagan at opinyon; kung saan ang tahasang oposisyon ay nagbubukas ng mata ng gobyerno at nagbibigay rito ng kaalaman, ay hindi pa rin perpekto at may mga depekto ang lahat, isang himala na dito ay hindi gulong-gulo ang lahat, gayong kulang sa mga kalamangang iyon, at may nabubuhay at nagbabalak sa mga anino na isang lalong makapangyarihang oposisyon. Wala kaming kakulangan sa mabuting kalooban bilang mga namamahala, ngunit napipilitan kaming gumamit ng mga mata at braso ng iba, na karaniwang hindi namin kilala, at marahil sa halip na maglingkod sa kanilang bansa, ay naglilingkod lamang sa kanilang sariling interes. Hindi ito kasalanan namin, kundi ng mga pangyayari; malaki ang naitutulong sa amin ng mga prayle upang makaraos, ngunit hindi na sila sapat... Interesado ako sa inyo at nais kong ang di-kasakdalan ng aming kasalukuyang sistema ng pamahalaan ay hindi makapinsala sa inyo nang anuman... hindi ko kayang bantayan ang lahat, ni hindi makalalapit sa akin ang lahat. May maitutulong ba ako sa inyo, may nais ba kayong hilingin?

Nag-isip si Ibarra.

Ibarra: Ginoo,—sagot niya,—ang pinakamalaking hangarin ko ay ang kaligayahan ng aking bansa, kaligayahang nais kong magmula sa madre patria at sa pagsusumikap ng aking mga kababayan, na kapwa nagkakaisa sa walang hanggang bigkis ng magkakaparehong mithiin at magkakaparehong interes. Ang hinihiling ko ay maibibigay lamang ng gobyerno pagkatapos ng maraming taon ng patuloy na paggawa at angkop na mga reporma.

Tinitigan siya ng Kanyang Ekselensiya nang ilang segundo, isang titig na sinalubong ni Ibarra nang walang pagkailang.

Kapitan Heneral: Kayo ang unang tao na nakausap ko sa bansang ito!—sigaw niya habang iniaabot ang kamay.

Ibarra: Ang nakita lamang ng Inyong Ekselensiya ay ang mga gumagapang sa lungsod; hindi ninyo nadalaw ang mga siniraang kubo ng aming mga bayan: nakakita sana ang Inyong Ekselensiya ng mga tunay na tao, kung sapat na upang maging tao ang pagkakaroon ng mapagbigay na puso at mga payak na kaugalian.

Tumayo ang Kapitan Heneral at nagsimulang maglakad-lakad sa sala.

Kapitan Heneral: Ginoong Ibarra,—sigaw niya nang biglang tumigil; tumayo ang binata;—marahil sa loob ng isang buwan ay aalis na ako; ang inyong pinag-aralan at paraan ng pag-iisip ay hindi para sa bansang ito. Ipagbili ninyo ang lahat ng inyong ari-arian, ihanda ang inyong maleta at sumama kayo sa akin sa Europa: mas babagay sa inyo ang klima roon.

Ibarra: Ang alaala ng kabutihan ng Inyong Ekselensiya ay iingatan ko habang ako'y nabubuhay!—sagot ni Ibarra na medyo naantig;—ngunit kailangan kong manirahan sa bansang tinirhan ng aking mga magulang...

Kapitan Heneral: Kung saan sila namatay, mas tumpak kung sasabihin ninyo! Maniwala kayo, marahil mas kilala ko ang inyong bansa kaysa sa inyo mismo... Ah! naalala ko,—sigaw niya na nagbabago ng tono,—ikakasal kayo sa isang kaibig-ibig na dalaga, at pinipigilan ko kayo rito. Sige na, puntahan na ninyo siya at upang lalo kayong maging malaya, ipadala ninyo sa akin ang kanyang ama,—dagdag niya na nakangiti.—Huwag ninyong kalimutan, gayunman, na nais kong samahan ninyo ako sa pamamasyal.

Yumuko si Ibarra at umalis.

Tinawag ng Kanyang Ekselensiya ang kanyang ayudante.

Kapitan Heneral: Masaya ako!—sabi niya habang marahang tinatapik ito sa balikat;—ngayon ko unang nakita kung paano maging mabuting Kastila nang hindi tumitigil na maging mabuting Pilipino at mahalin ang kanyang bansa; ngayon ipinakita ko sa wakas sa mga kagalang-galang na hindi kaming lahat ay kanilang laruan: ang binatang ito ang nagbigay sa akin ng pagkakataon at malapit ko nang matapos ang lahat ng pakikipagtuos ko sa prayle. Sayang at ang binatang iyon balang araw... ngunit tawagin mo ang alcalde!

Agad na pumasok ang alcalde.

Kapitan Heneral: Ginoong alcalde,—sabi niya rito pagpasok nito,—upang hindi na maulit ang mga eksena, tulad ng mga nasaksihan ninyo ngayong hapon, mga eksenang ikinalulungkot ko dahil sumisira sa dangal ng gobyerno at ng lahat ng Kastila, ipinagbibilin ko sa inyo nang mahigpit si Ginoong Ibarra, upang hindi lamang ninyo mapadali ang mga paraan para maisakatuparan niya ang kanyang mga makabayang layunin, kundi maiwasan din na sa hinaharap ay guluhin siya ng sinumang tao, anuman ang kanilang uri at anuman ang dahilan.

Naintindihan ng alcalde ang pagsaway at yumuko upang itago ang kanyang pagkabalisa.

Kapitan Heneral: Ipasabi rin ninyo ang gayon sa alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] na namumuno rito sa seksiyon, at alamin ninyo kung totoo na ang ginoong ito ay may sariling mga pakulo na wala sa mga regulasyon: higit sa isang reklamo na ang narinig ko tungkol dito.

Pumasok si Kapitan Tiago na tuwid na tuwid at plantsadong-plantsado.

Kapitan Heneral: Don Santiago,—sabi ng Kanyang Ekselensiya sa magiliw na tono,—kanina lamang ay binati ko kayo dahil sa kapalarang magkaroon ng anak na tulad ni Binibining de los Santos; ngayon ay binabati ko kayo dahil sa inyong magiging manugang: ang pinakamabuti sa mga anak ay tiyak na karapat-dapat sa pinakamabuting mamamayan ng Pilipinas. Maaari bang malaman kung kailan ang kasal?

Kapitan Tiago: Ginoo!...—nauutal na sabi ni Kapitan Tiago, at pinunasan ang pawis na umaagos sa kanyang noo.

Kapitan Heneral: Aba, nakikita kong wala pang tiyak na plano! Kung kulang ang mga ninong, ikalulugod kong maging isa sa kanila. Ito ay upang maalis ang masamang lasang iniwan sa akin ng napakaraming kasal na naging ninong ako hanggang ngayon!—dagdag niya habang nakaharap sa alcalde.

Kapitan Tiago: Opo, ginoo!—sagot ni Kapitan Tiago na may ngiting nakaaawa.

Halos patakbong hinanap ni Ibarra si María Clara: napakarami niyang gustong sabihin at ikuwento sa kanya. Narinig niya ang masasayang tinig sa isa sa mga silid at marahang kumatok sa pinto.

María Clara: Sino ang kumakatok?—tanong ni María Clara.

Ibarra: Ako!

Tumahimik ang mga tinig at ang pinto... hindi bumukas.

Ibarra: Ako ito, maaari bang pumasok?—tanong ng binata na ang puso ay malakas ang pagtibok.

Nagpatuloy ang katahimikan. Ilang segundo ang lumipas at may mga magaang yabag na lumapit sa pinto at ang masayang tinig ni Sinang ay bumulong sa butas ng susian:

Sinang: Crisóstomo, pupunta kami sa teatro ngayong gabi; isulat mo na lang ang gusto mong sabihin kay María Clara.

At muling lumayo ang mga yabag, kasimbilis ng pagdating.

Ibarra: Ano ang ibig sabihin nito?—bulong ni Ibarra na nag-iisip, habang dahan-dahang lumalayo sa pinto.