Kabanata XXXIX Doña Consolación

Bakit sarado ang mga bintana ng bahay ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]? Nasaan, habang dumaraan ang prusisyon, ang mukhang panlalaki at ang kamisetang flanela ng Medusa o ng Musa ng guwardiya sibil? Naunawaan kaya ni Doña Consolación kung gaano kapangit sa paningin ang kanyang noong guhit-guhit ng makakapal na ugat, na tila daluyan hindi ng dugo kundi ng suka at apdo, ang makapal na tabako, na nararapat na palamuti sa kanyang mga moradong labi, at ang kanyang mainggiting tingin, at, sa udyok ng isang mapagbigay na damdamin, hindi na niya ninais guluhin ng kanyang nakakatakot na paglitaw ang kasayahan ng karamihan?

Ay! Para sa kanya, ang mga mapagbigay na udyok ng damdamin ay nabuhay noong Gintong Panahon.

Malungkot ang bahay dahil masaya ang bayan, tulad ng sinabi ni Sinang; wala itong mga parol o bandila. Kung hindi naglalakad ang bantay sa harap ng pinto, iisipin mong walang nakatira sa bahay.

Isang mahinang ilaw ang nagliliwanag sa magulong sala, at nagpapaaninag sa maruruming kabibe¹ na kinapitan ng sapot ng gagamba at dinikitan ng alikabok. Ang ginang, ayon sa kanyang kaugaliang walang ginagawa, ay nakaidlip sa isang malapad na silyon. Nakabihis siya tulad ng araw-araw, ibig sabihin, masagwa at nakakatakot: ang tanging gayak sa kanyang ulo ay isang panyong nakatali, na nilulusutan ng manipis at maiikling hibla ng gusot na buhok; ang asul na kamisetang flanela, sa ibabaw ng isa pang marahil ay puti noon, at isang kupas na palda na humuhubog sa manipis at payat na mga hita, na magkapatong at gumagalaw na tila nilalagnat. Mula sa kanyang bibig ay lumalabas ang mga buga ng usok, na inis niyang ibinubuga sa kawalang tinitingnan niya kapag iminumulat niya ang kanyang mga mata. Kung nakita siya sa sandaling iyon ni Don Francisco de Cañamaque², aakalain niyang isa siyang cacique [makapangyarihang pinuno sa bayan] o ang mangkukulam, at pagkatapos ay papalamutian niya ang kanyang natuklasan ng mga puna sa wika ng tindahan, na inimbento niya para sa sarili niyang gamit.

Nang umagang iyon, hindi nakinig ng misa ang ginang, hindi dahil ayaw niya, sa kabaligtaran, gusto niyang magpakita sa karamihan at makinig sa sermon, ngunit hindi siya pinayagan ng kanyang asawa, at ang pagbabawal ay sinamahan, tulad ng dati, ng dalawa o tatlong insulto, sumpa at banta ng sipa. Naiintindihan ng alférez na nakabihis nang katawa-tawa ang kanyang babae, na ang amoy niya ay gaya ng tinatawag nilang kabit ng mga sundalo, at hindi nararapat na ilantad siya sa mga mata ng mga kilalang tao mula sa kabisera o ng mga dayo.

Ngunit hindi ganito ang kanyang pagkaunawa. Alam niyang siya ay maganda, kaakit-akit, na may tindig ng isang reyna at higit na maganda at marangya ang kanyang pananamit kaysa kay María Clara mismo: ito ay naka-tapis, siya ay naka-saya suelta [saya na walang tapis]. Kinailangang sabihin sa kanya ng alférez:

Alférez: O tumahimik ka, o sisipain kita pabalik sa iyong p... bayan!

Ayaw ni Doña Consolación na sipain pabalik sa kanyang bayan, ngunit nag-isip siya ng paghihiganti.

Hindi kailanman nagbigay ng tiwala sa sinuman ang madilim na mukha ng ginang, kahit kapag nagpapahid siya ng kolorete, ngunit nang umagang iyon ay labis itong nakabahala, lalo na nang makita nila siyang nagpaparoo't parito sa bahay mula sa isang dulo hanggang sa kabila, tahimik at tila nag-iisip ng isang bagay na kakila-kilabot o tuso: ang kanyang tingin ay may kislap na nagmumula sa balintataw ng isang ahas kapag ito ay nahuli at malapit nang durugin: ito ay malamig, maliwanag, matalim, at may bahid ng malagkit, nakakadiri at malupit.

Ang pinakamaliit na pagkakamali, ang pinakawalang-kuwenta at di-karaniwang ingay ay humuhugot sa kanya ng isang bastos at kasuklam-suklam na insulto na sumasampal sa kaluluwa, ngunit walang sumasagot: ang paghingi ng paumanhin ay isa pang krimen.

Ganito lumipas ang araw. Hindi makatagpo ng hadlang na humarang sa kanya,—may imbitasyon ang asawa,—napupuno siya ng apdo: aakalain mong ang mga selula ng kanyang katawan ay napupuno ng kuryente at nagbabantang sumabog sa isang kasuklam-suklam na unos. Lahat sa kanyang paligid ay yumuyuko, tulad ng mga uhay sa unang hihip ng bagyo; hindi siya nakatagpo ng anumang paglaban, walang matulis o mataas na bagay na maaaring paglabasan ng kanyang masamang timpla: ang mga sundalo at mga katulong ay gumagapang sa kanyang tabi.

Para hindi marinig ang kasiyahan sa labas, ipinag-utos niyang isara ang mga bintana at inutusan ang bantay na huwag hayaang makapasok ang sinuman. Nagtali siya ng panyo sa kanyang ulo na parang upang pigilan itong sumabog, at kahit na ang araw ay sumisikat pa, ipinag-utos niyang sindihan ang mga ilaw.

Si Sisa, tulad ng nakita natin, ay inaresto bilang isang nanggugulo sa kaayusan at dinala sa kuwartel. Wala noon ang alférez, at ang kawawang babae ay kailangang magpalipas ng gabi sa isang bangko, na may walang pakialam na tingin. Kinabukasan ay nakita siya ng alférez, at sa pangamba para sa kanya sa mga araw na iyon ng ingay at hiyawan, at dahil ayaw magbigay ng isang hindi kaaya-ayang palabas, inutusan niya ang mga sundalo na bantayan siya, tratuhin siya nang may awa at pakainin siya. Ganito nagpalipas ng dalawang araw ang baliw.

Ngayong gabi, maaaring dahil ang kalapitan ng bahay ni Kapitan Tiago ang naghatid sa kanya ng malungkot na awit ni María Clara, maaaring dahil may iba pang himig na gumising sa kanyang mga dating awit, anuman ang dahilan, nagsimula ring umawit si Sisa, sa kanyang malambing at malungkot na tinig, ng mga kundiman ng kanyang kabataan. Pinakinggan siya ng mga sundalo at tumahimik sila: ay! ginising ng mga himig na iyon ang mga dating alaala, ang mga alaala ng panahong hindi pa sila nasisira.

Narinig din siya ni Doña Consolación sa kanyang pagkabagot, at nang malaman kung sino ang kumakanta:

Doña Consolación: Paakyatin siya agad!—utos niya, pagkatapos ng ilang segundong pag-iisip. May tila ngiting naglalaro sa kanyang tuyong mga labi.

Dinala nila si Sisa, na humarap nang hindi nababalisa, nang hindi nagpapakita ng pagtataka o takot: tila wala siyang nakikitang anumang ginang. Sinugatan nito ang kapalaluan ng Musa, na naghahangad na pukawin ang paggalang at sindak.

Umubo ang alféreza [asawa ng alférez], sinenyasan ang mga sundalo na umalis, at, matapos kunin sa pagkakasabit ang latigo ng kanyang asawa, sinabi niya sa baliw sa nakakatakot na tono:

Doña Consolación: Vamos, magkantar ikaw! [Sige, kumanta ka!]

Natural lamang na hindi siya naintindihan ni Sisa, at ang di-pagkaunawang ito ay nagpahupa sa kanyang galit.

Isa sa mga magagandang katangian ng ginang na ito ay ang pagsisikap na huwag matuto ng Tagalog, o kahit man lamang magkunwaring hindi ito alam, sa pagsasalita nito nang pinakamasama hangga't maaari: sa ganitong paraan ay magmumukha siyang isang tunay na orofea [bulol na Europea: babaeng taga-Europa], gaya ng nakagawian niyang sabihin. At tama ang ginagawa niya, dahil kung pinahihirapan niya ang Tagalog, hindi rin nakaligtas ang Kastila, maging sa gramatika o sa pagbigkas. At gayunpaman, ang kanyang asawa, ang mga silya at ang mga sapatos, bawat isa ay nagbigay ng kanilang makakaya upang turuan siya! Isa sa mga salitang higit na nagpahirap sa kanya kaysa sa mga heroglipiko kay Champollion ay ang salitang Filipinas.

Ayon sa kuwento, kinabukasan ng kanyang kasal, habang nakikipag-usap sa kanyang asawa, na noon ay isang kabo, ay nasabi niyang Pilipinas; inakala ng kabo na tungkulin niyang itama siya, at sinabi sa kanya habang binibigyan siya ng isang batok:

Kabo: “Felipinas ang sabihin mo, babae! Huwag kang tanga. Hindi mo ba alam na ganyan ang tawag sa iyong p... bansa dahil galing ito kay Felipe?”

Ang babae, na nangangarap pa sa kanyang pulot-gata, ay nais sumunod at nasabing Felepinas. Inakala ng kabo na papalapit na siya, kaya dinagdagan nito ang mga batok at sinigawan siya:

Kabo: “Pero, babae, hindi mo ba kayang bigkasin ang Felipe? Huwag mong kalimutan, alamin mong ang haring si Don Felipe... ikalima... Sabihin mong Felipe, at idugtong mo ang nas, na sa Latin ay nangangahulugang mga isla ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], at mayroon ka na ng pangalan ng iyong rep... bansa.”

Inulit ni Consolación, na noon ay isang labandera, habang kinakapa ang kanyang bukol o mga bukol, na nagsisimula nang mawalan ng pasensiya:

Consolación: Fe... lipe, Felipe... nas, Felipenas, así ba? [ganito ba?]

Natulala ang kabo na parang nakakakita ng mga pangitain. Bakit Felipenas ang lumabas sa halip na Felipinas? Isa sa dalawa: o sinasabing Felipenas, o kailangang sabihing Felipi?

Noong araw na iyon, inakala niyang mas mabuting manahimik; iniwan niya ang kanyang asawa at maingat na sinangguni ang mga nakalimbag. Dito umabot sa sukdulan ang kanyang pagkamangha; kinusot niya ang kanyang mga mata:

Kabo: Tingnan natin... dahan-dahan!

Filipinas ang sinasabi ng lahat ng nakalimbag na wasto ang baybay: wala sa kanilang mag-asawa ang tama.

Kabo: Paano?—bulong niya,—maaari bang magsinungaling ang kasaysayan? Hindi ba sinasabi ng aklat na ito na si Alonso Saavedra ay nagbigay ng pangalang ito sa bansa bilang parangal kay Infante [prinsipe ng Espanya] Don Felipe? Paano nasira ang pangalang ito? Indio kaya ang Alonso Saavedrang iyon?...

Isinangguni niya ang kanyang mga alinlangan kay Sarhento Gómez, na noong kabataan niya ay naghangad maging kura. Ito, nang hindi man lang nag-abalang tumingin sa kanya at nagbubuga ng usok, ay sumagot nang buong kahambugan:

Sarhento Gómez: Noong unang panahon, Filipi ang sinasabi sa halip na Felipe; tayong mga makabago, dahil nagpapaka-Pranses na tayo, ay hindi makapagtiis ng dalawang i na magkasunod. Kaya ang mga edukadong tao, lalo na sa Madrid, hindi ka pa ba nakapunta sa Madrid? ang mga edukadong tao, sabi ko, ay nagsisimula nang magsabi ng: menistro, enritación, embitación, endino [maling bigkas ng ministro, irritación, invitación, indigno], atbp., na siyang tinatawag na pagsunod sa makabago.

Ang kawawang kabo ay hindi pa nakapunta sa Madrid; kaya pala hindi niya alam ang busilis. Anu-anong bagay ang natututuhan sa Madrid!

Kabo: Kung gayon, ngayon ay dapat sabihing?...

Sarhento Gómez: Sa makaluma, hombre [aba, kaibigan]! ang bansang ito ay hindi pa edukado, sa makaluma: Filipinas!—sagot ni Gómez nang may paghamak.

Ang kabo, kung mahina man sa pag-aaral ng wika, ay mabuting asawa naman: ang kakatutunan pa lamang niya ay dapat ding malaman ng kanyang asawa, kaya ipinagpatuloy niya ang pagtuturo.

Kabo: Consola, paano mo tinatawag ang iyong p... bansa?

Consolación: Paano ko ito tatawagin? Gaya ng itinuro mo: Felifenas.

Kabo: Ibabato ko sa iyo ang silya, p...! kahapon ay medyo mas maayos na ang bigkas mo, sa makabago; pero ngayon ay kailangan itong bigkasin sa makaluma! Feli, ibig kong sabihin, Filipinas!

Consolación: Tingnan mo, hindi ako makaluma! Ano ba ang akala mo?

Kabo: Hindi mahalaga! Sabihin mo, Filipinas!

Consolación: Ayoko! Hindi ako lumang kasangkapan... tatlumpung taon pa lamang ako,—sagot niya habang nililis ang kanyang mga manggas na parang naghahanda sa laban.

Kabo: Sabihin mo, rep..., o ibabato ko sa iyo ang silya!

Nakita ni Consolación ang kilos, nag-isip, at nagsalita nang pautal habang humihingal:

Consolación: Feli... Fele... File...

Pum! Krak! Tinapos ng silya ang salita.

At ang leksiyon ay nagtapos sa mga suntok, kalmot, sampal. Sinabunutan siya ng kabo, siya naman ay hinablot ang balbas nito sa baba at ang isa pang bahagi ng katawan—hindi siya makakagat, dahil umuuga ang lahat ng kanyang ngipin—napasigaw ang kabo, binitiwan siya, humingi ng tawad; dumaloy ang dugo, may isang matang naging mas pula kaysa sa kabila, isang kamisetang nagkagutay-gutay, maraming organo ang lumabas sa kanilang mga taguan, ngunit hindi lumabas ang Filipinas.

Mga katulad na pangyayari ang nagaganap tuwing pinag-uusapan ang wika. Ang kabo, na nakikita ang mga pag-unlad ng kanyang asawa sa wika, ay nagkuwenta nang may pighati na sa loob ng sampung taon ay tuluyan nang mawawalan ng kakayahang magsalita ang kanyang babae. Sa katunayan, ganito ang nangyari. Noong sila ay ikinasal, naiintindihan pa niya ang Tagalog at nakapagpapaintindi pa siya sa Espanyol; ngayon, sa panahon ng ating kuwento, hindi na siya nagsasalita ng anumang wika: lubha siyang nahilig sa wika ng mga kumpas, at sa mga ito ay pinipili niya ang pinakamaingay at pinakamabigat, kaya malayo niyang nahihigitan ang imbentor ng volapük [wikang pandaigdig na inimbento noong 1879].

Kaya naman, mapalad si Sisa na hindi niya ito naintindihan. Bahagyang lumuwag ang kunot ng kanyang mga kilay, isang ngiti ng kasiyahan ang nagbigay-buhay sa kanyang mukha; walang duda, hindi na niya alam ang Tagalog, isa na siyang orofea.

Doña Consolación: Asistente [sundalong utusan ng opisyal], sabihin mo sa babaeng ito sa Tagalog na kumanta! Hindi niya ako naiintindihan, hindi siya marunong ng Espanyol!

Naintindihan ng baliw ang asistente at inawit ang awit ng gabi.

Sa simula ay nakikinig si Doña Consolación nang may mapanuyang tawa, ngunit unti-unting nawala ang tawa sa kanyang mga labi, nakinig siyang mabuti, pagkatapos ay naging seryoso at medyo nag-isip. Ang boses, ang kahulugan ng mga taludtod at ang awit mismo ay tumatalab sa kanya: ang tigang at tuyong pusong iyon ay marahil nauuhaw sa ulan. Naiintindihan niya ito nang mabuti: “Ang kalungkutan, ang lamig at ang halumigmig na bumababa mula sa langit na nakabalot sa balabal ng gabi,” ayon sa kundiman, ay tila bumababa rin sa kanyang puso; “ang bulaklak na lupaypay at lanta na, sa maghapon, ay ipinagmalaki ang kanyang gayak, sabik sa papuri at puno ng kapalaluan, sa pagsapit ng dapithapon, nagsisisi at bigo, ay nagpupunyaging itaas sa langit ang kanyang mga kulubot na talulot, humihingi ng kaunting lilim upang magtago at mamatay nang hindi kinukutya ng liwanag na nakakita sa kanya sa kanyang karangyaan, nang hindi nakikita ang kahungkagan ng kanyang pagmamataas, at ng kaunti ring hamog na iiyak sa kanya. Iniiwan ng ibong panggabi ang kanyang malungkot na kanlungan, ang guwang ng matandang puno, at binubulabog ang lumbay ng mga kagubatan”...

Doña Consolación: Huwag, huwag kang kumanta!—bulalas ng alféreza sa perpektong Tagalog habang tumatayo nang balisa; huwag kang kumanta! Sinasaktan ako ng mga taludtod na iyan!

Tumigil ang baliw; napabulalas ang asistente ng: Aba! sabe pala tagalog! [marunong pala ng Tagalog!] at nanatiling nakatingin sa ginang nang puno ng paghanga.

Naunawaan ng ginang na nabunyag siya; nahiya siya, at, dahil hindi pambabae ang kanyang kalikasan, nag-anyong galit at poot ang kahihiyan. Itinuro niya ang pinto sa walang-ingat, at sa isang sipa ay isinara ito sa likuran niya. Ilang ulit siyang nagpaikot-ikot sa silid, pinipilipit ang latigo sa kanyang maugat na mga kamay, at, biglang huminto sa harap ng baliw, sinabi niya sa Espanyol:

Doña Consolación: ¡Baila! [Sumayaw ka!]

Hindi gumalaw si Sisa.

Doña Consolación: ¡Baila, baila!—ulit niya sa nakakatakot na tinig.

Tinitingnan siya ng baliw nang may hungkag na mga mata, walang ekspresyon: itinaas ng alféreza ang isang braso nito, pagkatapos ang isa pa, at inalog-alog ang mga ito: walang silbi, hindi nakauunawa si Sisa.

Nagsimula siyang lumundag, gumalaw-galaw, hinihikayat ang isa na gayahin siya. Mula sa malayo, naririnig ang musika ng prusisyon na tumutugtog ng isang taimtim at maringal na martsa, ngunit ang ginang ay lumulundag nang galit na galit na sumusunod sa ibang kumpas, ibang musika, ang musikang tumutunog sa kanyang kalooban. Tinitingnan siya ni Sisa nang hindi gumagalaw: may kung anong pag-uusisa ang nabakas sa kanyang mga mata at isang mahinang ngiti ang gumalaw sa kanyang maputlang mga labi: natutuwa siya sa sayaw ng ginang.

Huminto ang ginang na parang nahihiya, itinaas ang latigo, ang nakakatakot na latigong kilala ng mga magnanakaw at sundalo, na yari sa Ulango at pinahusay ng alférez sa pamamagitan ng pinilipit na mga alambre, at sinabi:

Doña Consolación: Ngayon ikaw naman ang sumayaw... sayaw!

At sinimulan niyang hampasin nang mahina ang mga hubad na paa ng baliw, na napangiwi sa sakit, kaya napilitan itong ipagtanggol ang sarili sa pamamagitan ng mga kamay.

Doña Consolación: Aha! nagsisimula ka na!—sigaw niya nang may mabangis na tuwa, at mula sa mabagal ay lumipat siya sa isang allegro vivace [mabilis at masiglang kumpas].

Napadaing sa sakit ang kawawang babae at mabilis na itinaas ang paa.

Doña Consolación: Sasayaw ka ba, p... india [katutubong babae, tawag ng mga Kastila]?—sabi ng ginang, at nanginginig at sumasagitsit ang latigo.

Napasalampak si Sisa sa sahig, hawak ng dalawang kamay ang kanyang mga binti at nakatingin sa kanyang berdugo nang may nanlalaking mga mata. Dalawang malalakas na hagupit sa likod ang nagpabangon sa kanya: hindi na ito isang daing, kundi dalawang alulong ang lumabas sa bibig ng kawawang babae. Napunit ang manipis na kamiseta, bumuka ang balat at bumulwak ang dugo.

Ang tanawin ng dugo ay nagpapasigla sa tigre; ang dugo ng kanyang biktima ay nagpaalab kay Doña Consolación.

Doña Consolación: Sumayaw ka, sumayaw ka, isinumpang babae! Sumpain ang inang nagluwal sa iyo!—sigaw niya;—sumayaw ka o papatayin kita sa latigo!

At siya mismo, hinawakan siya ng isang kamay at hinampas ng kabila, nagsimulang tumalon at sumayaw.

Naintindihan siya ng baliw sa wakas, at sumunod, iginagalaw ang mga braso nang wala sa kumpas. Isang ngiti ng kasiyahan ang gumalaw sa mga labi ng guro, ngiti ng isang babaeng Mefistófeles na nakahubog ng isang dakilang alagad; naroon ang poot, paghamak, pangungutya at kalupitan: kahit sa isang halakhak ay hindi na siya makapagpapahayag nang higit pa.

At, abala sa kasiyahan ng kanyang palabas, hindi niya narinig ang pagdating ng kanyang asawa hanggang sa bumukas nang malakas ang pinto sa isang sipa.

Lumitaw ang alférez na maputla at madilim ang mukha; nakita niya ang nangyayari roon at ipinukol ang isang nakakatakot na tingin sa kanyang asawa. Hindi gumalaw ang babae sa kanyang puwesto at nanatiling nakangiti nang walang kahihiyan.

Inilapag ng alférez, nang buong lambot na kaya niya, ang kanyang kamay sa balikat ng kakaibang mananayaw at pinahinto ito. Huminga ang baliw at dahan-dahang naupo sa sahig, na may bahid ng kanyang dugo.

Nagpatuloy ang katahimikan: malakas ang paghinga ng alférez; ang babae, na nagmamasid sa kanya nang may mga matang nagtatanong, ay pinulot ang latigo at tinanong siya sa tinig na mahinahon at marahan:

Doña Consolación: Ano ang nangyayari sa iyo? Hindi mo man lang ako binati ng magandang gabi!

Ang alférez, nang hindi sumasagot, ay tinawag ang asistente.

Alférez: Dalhin mo ang babaeng iyan,—sabi niya;—bigyan siya ni Marta ng ibang kamiseta at gamutin siya! Pakakainin mo siya nang mabuti, bigyan ng magandang higaan... mag-ingat kayo na hindi siya tratuhin nang masama! Bukas ay dadalhin siya sa bahay ni Ginoong Ibarra.

Pagkatapos ay maingat niyang isinara ang pinto, isinara ang trangka at lumapit sa kanyang asawa.

Alférez: Naghahanap ka talaga na durugin kita!—sabi niya habang ikinukuyom ang kanyang mga kamao.

Doña Consolación: Ano ang nangyayari sa iyo?—tanong ng babae habang tumatayo at umaatras.

Alférez: Ano ang nangyayari sa akin?—sigaw niya sa tinig na parang kulog, at, matapos magbitaw ng isang lapastangang sumpa at ipakita sa kanya ang isang papel na puno ng mga guhit-guhit, ay nagpatuloy:

Alférez: Hindi ba ikaw ang sumulat ng liham na ito sa alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan], na nagsasabing binabayaran ako para payagan ang sugal, p...? Hindi ko alam kung bakit hindi pa kita dinudurog!

Doña Consolación: Tingnan natin! Tingnan natin kung maglalakas-loob ka!—sabi ng babae nang may mapanuyang tawa; ang dudurog sa akin ay dapat higit na lalaki kaysa sa iyo!

Narinig niya ang insulto, pero nakita niya ang latigo. Kumuha siya ng plato mula sa mesa, at inihagis ito sa ulo ng babae; ang babae, sanay sa ganitong mga laban, ay mabilis na yumuko at ang plato ay nabasag sa pader; ganito rin ang nangyari sa isang tasa at isang kutsilyo.

Doña Consolación: Duwag!—sabi ng babae,—hindi ka naglalakas-loob na lumapit.

At dinuraan siya nito upang lalo siyang galitin. Nabulag ang lalaki at, umaatungal, ay sumugod sa kanya, ngunit ang babae, sa kamangha-manghang bilis, ay pinaghahampas ng latigo ang kanyang mukha, at kumaripas ng takbo, nagkulong sa kanyang silid at isinara nang malakas ang pinto. Umaatungal sa galit at sakit, hinabol siya ng alférez at ang tanging nagawa ay bumangga sa pinto, na nagpabulalas sa kanya ng mga lapastangang sumpa.

Alférez: Sumpain ang iyong lahi, baboy! Buksan mo, p.... buksan mo, kung hindi ay babasagin ko ang iyong bungo!—sigaw niya habang binabayo ang pinto gamit ang kanyang mga kamao at paa.

Hindi sumagot si Doña Consolación. Narinig ang lagitik ng mga silya at baul, parang may nagtatangkang gumawa ng barikada gamit ang mga kasangkapan sa bahay. Umuuga ang bahay sa mga sipa at sumpa ng asawa.

Doña Consolación: Huwag kang pumasok, huwag kang pumasok!—sabi ng matinis na boses ng babae;—kung sumilip ka ay babarilin kita.

Tila unti-unting kumalma ang lalaki at nagkasya na lamang sa pagpaparoo't parito mula sa isang dulo ng sala hanggang sa kabila, gaya ng isang mabangis na hayop sa kanyang hawla.

Doña Consolación: Lumabas ka sa kalye at palamigin ang iyong ulo!—patuloy na pangungutya ng babae, na tila natapos na ang kanyang paghahanda ng depensa.

Alférez: Isinusumpa ko, kapag nahuli kita, hindi ka na makikita kahit ng Diyos, maruming p...!

Doña Consolación: Oo! sabihin mo na ang gusto mo... ayaw mong magsimba ako! hindi mo ako pinapayagang tumupad sa aking tungkulin sa Diyos!—sabi niya nang may pangungutya, gaya ng siya lamang ang marunong.

Kinuha ng alférez ang kanyang capacete [sombrerong bakal ng sundalo], nag-ayos nang kaunti at umalis nang malalaki ang hakbang, ngunit makalipas ang ilang minuto ay bumalik nang walang kaingay-ingay: hinubad niya ang kanyang mga bota. Ang mga katulong, sanay na sa ganitong mga eksena, ay karaniwang nababagot, ngunit ang bagong pakulo ng mga bota ay pumukaw sa kanilang pansin, at nagkindatan sila.

Umupo ang alférez sa isang silya, sa tabi ng dakilang pinto, at nagkaroon ng pasensiya na maghintay nang higit sa kalahating oras.

Doña Consolación: Talaga bang lumabas ka o nandiyan ka pa, walanghiya?—tanong ng tinig paminsan-minsan, na nag-iiba ng mga pang-insulto, ngunit palakas nang palakas.

Sa wakas ay unti-unting inalis ng babae ang mga kasangkapan; narinig ng lalaki ang ingay at napangiti.

Doña Consolación: Asistente! umalis na ba ang ginoo?—sigaw ni Doña Consolación.

Ang asistente, sa isang senyas ng alférez, ay sumagot:

Asistente: Opo, Ginang, umalis na po.

Narinig ang masaya niyang tawa at binuksan niya ang trangka.

Dahan-dahang tumayo ang asawa; bahagyang bumukas ang pinto...

Isang sigaw, ang lagapak ng isang katawang bumagsak, mga mura, alulong, mga sumpa, mga hampas, mga paos na tinig... Sino ang makapaglalarawan sa nangyari sa dilim ng silid-tulugan?

Ang asistente, paglabas sa kusina, ay nagbigay ng isang makahulugang senyas sa kusinero.

Kusinero: At ikaw ang magbabayad nito!—sabi ng kusinero.

Asistente: Ako? Kung may magbabayad man, ang bayan! Tinanong niya ako kung umalis na ang ginoo, hindi kung bumalik na.