Kabanata XL Ang Matuwid at Ang Malakas

Marahil ay alas-diyes na ng gabi. Ang huling mga paputok ay tamad na umaakyat sa madilim na langit, kung saan kumikislap na parang mga bagong bituin ang ilang papel na lobo, na kapapalipad lamang sa tulong ng usok at ng pinainit na hangin. Ang ilan sa mga ito, na pinalamutian ng mga paputok, ay nasunog at nagbanta sa lahat ng mga bahay; kaya't makikita pa rin ang mga lalaki sa ibabaw ng mga bubong, armado ng mahabang kawayan na may basahan sa dulo at may dalang balde ng tubig. Ang kanilang maiitim na mga silweta ay namumukod sa malabong liwanag ng hangin, at parang mga multo na bumaba mula sa kalawakan upang saksihan ang pagsasaya ng mga tao.—Nasunog na rin ang maraming gulong, kastilyo, toro o kalabaw na gawa sa apoy at isang malaking bulkan na nakahigit sa ganda at karingalan sa lahat ng nakita ng mga taga-San Diego hanggang noon.

Ngayon, sama-samang nagtutungo ang mga tao sa plaza ng bayan upang manood ng teatro sa huling pagkakataon. Dito at doon ay makikita ang mga ilaw-bengala, na kakatwang nagliliwanag sa masasayang pangkat; ang mga bata ay gumagamit ng mga sulo upang maghanap sa damuhan ng mga bombang hindi pumutok at iba pang mga labi na maaaring magamit, ngunit ang musika ay nagbibigay ng senyas at iniiwan ng lahat ang parang.

Ang malaking entablado ay maliwanag na maliwanag: libu-libong ilaw ang pumapalibot sa mga poste, nakabitin sa kisame at nagkalat sa sahig nang siksik-siksik na pangkat. Isang alguacil [tagapagpatupad ng batas sa bayan] ang nag-aalaga sa mga ito, at kapag lumalapit siya upang ayusin ang mga ito, sinisipulan siya ng mga manonood at sinisigawan:

Mga Manonood: Ayan na, nariyan na!

Sa harap ng entablado, inaayos ng orkestra ang tono ng mga instrumento at tumutugtog ng mga pambungad na himig; sa likod nito ay naroon ang lugar na binanggit ng tagapagbalita sa kanyang liham. Ang mga pangunahing tao ng bayan, ang mga Kastila at ang mayayamang dayo ay isa-isang umuupo sa mga nakahanay na silya. Ang mga tao, ang mga walang titulo o ranggo, ay pumupuno sa natitirang bahagi ng plaza; ang ilan ay may dalang bangko sa kanilang mga likod, hindi gaanong para maupo kundi para malunasan ang kakulangan nila sa taas: ito ay nagdudulot ng malalakas na protesta mula sa mga nawalan ng upuan; bumababa naman agad ang mga iyon, ngunit agad ding umaakyat na parang walang nangyari.

Mga pagparoo't parito, sigawan, mga bulalas, halakhakan, isang naiwang buscapié [paputok na gumagapang sa lupa], isang rebentador o labintador ang nagpapalakas pa sa ingay. Dito ay nasira ang paa ng isang bangko at bumagsak sa lupa, sa gitna ng halakhakan ng karamihan, ang mga taong nagmula pa sa malayo upang manood, at ngayon ay sila ang pinanonood; doon ay nag-aaway at nagtatalo para sa lugar; sa dako pa roon ay naririnig ang kalampag ng mga kopa at boteng nababasag: si Andeng iyon na may dalang mga pampalamig at inumin; maingat niyang hawak ng dalawang kamay ang malapad na bandeha, ngunit nakasalubong niya ang kasintahan na nais samantalahin ang sitwasyon...

Ang tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan], si Don Filipo, ang namumuno sa palabas, dahil mahilig sa monte [sugal sa baraha] ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan]; nakikipag-usap si Don Filipo sa matandang Tasio:

Don Filipo: Ano ang gagawin ko?—sabi niya;—ayaw tanggapin ng alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan] ang aking pagbibitiw; «hindi ba ninyo nararamdamang may lakas kayo upang gampanan ang inyong mga tungkulin?» tanong niya sa akin.

Tasio: At ano ang isinagot ninyo?

Don Filipo: Ginoong alcalde! sagot ko; ang lakas ng isang tenyente mayor, gaano man kaliit, ay tulad ng lakas ng lahat ng awtoridad: nagmumula ito sa mas matataas na antas. Ang hari mismo ay tumatanggap ng kanyang lakas mula sa bayan, at ang bayan mula sa Diyos. Ito mismo ang wala sa akin, ginoong alcalde.—Ngunit ayaw akong pakinggan ng alcalde at sinabi niyang pag-uusapan na lamang namin ito pagkatapos ng pista.

Tasio: Kung gayon, tulungan nawa kayo ng Diyos!—sabi ng matanda at nagtangkang umalis.

Don Filipo: Ayaw ba ninyong panoorin ang palabas?

Tasio: Salamat! sa pangangarap at sa pagsasalita ng kahibangan, sapat na ako nang mag-isa,—sagot ng pilosopo na may mapanuyang tawa;—ngunit naalala ko ngayon, hindi ba ninyo napapansin kailanman ang ugali ng ating bayan? Mapayapa, mahilig sa mga palabas ng digmaan, sa madugong labanan; demokratiko, sumasamba sa mga emperador, hari at prinsipe; hindi relihiyoso, naghihirap dahil sa marangyang mga seremonya ng simbahan; ang ating mga babae ay may malambot na ugali at nahihibang kapag nagwawasiwas ng sibat ang isang prinsesa... alam ba ninyo kung saan ito nagmumula? Sapagkat...

Ang pagdating ni María Clara at ng kanyang mga kaibigan ay nagputol sa usapan. Sinalubong sila ni Don Filipo at inihatid sa kanilang mga upuan. Kasunod nila ang kura at ang iba pang mga taga-bayan na ang hanapbuhay ay ang umalalay sa mga prayle.

Tasio: Gantimpalaan din nawa sila ng Diyos sa kabilang buhay!—sabi ng matandang Tasio habang papalayo.

Nagsimula ang palabas sa pagtatanghal nina Chananay at Marianito ng Crispino e la Comare [Si Crispino at ang Diwata]. Nakatuon ang mga mata at tainga ng lahat sa entablado maliban sa isa: si Padre Salví. Tila naroon lamang siya upang bantayan si María Clara, na ang kalungkutan ay nagbibigay sa kanyang kagandahan ng anyong napakadalisay at kawili-wili, kaya nauunawaan kung bakit siya tinititigan nang buong paghanga. Ngunit ang mga mata ng Pransiskano, na nakatagong malalim sa kanilang lubog na kinalalagyan, ay hindi nagpapahayag ng paghanga: sa madilim na titig na iyon ay mababasa ang isang bagay na malungkot hanggang sa kawalan ng pag-asa: sa ganitong mga mata marahil tinanaw ni Cain mula sa malayo ang paraisong ang mga ligaya ay inilarawan sa kanya ng kanyang ina!

Patapos na ang akto nang dumating si Ibarra; ang kanyang pagdating ay nagdulot ng bulung-bulungan: ang pansin ng lahat ay napako sa kanya at sa kura.

Ngunit ang binata ay parang hindi ito napansin, sapagkat binati niya nang panatag si María Clara at ang kanyang mga kaibigan, at umupo sa tabi nila. Ang tanging nagsalita ay si Sinang.

Sinang: Napanood mo ba ang bulkan?—tanong niya.

Ibarra: Hindi, kaibigan, kinailangan kong samahan ang Kapitan Heneral.

Sinang: Sayang nga! Kasama namin ang kura, at nagkukuwento sa amin tungkol sa mga kaluluwang napahamak; akalain mo? tinatakot kami para hindi kami magsaya, akalain mo?

Tumayo ang kura at lumapit kay Don Filipo, at tila nagsimula silang magtalo nang mainit. Masigla ang pagsasalita ng kura; si Don Filipo naman ay mahinahon at mahina ang tinig.

Don Filipo: Ikinalulungkot kong hindi ko mapagbibigyan ang Inyong Kagalang-galangan,—sabi nito;—si Ginoong Ibarra ay isa sa pinakamalalaking nagbabayad ng buwis at may karapatang manatili rito hangga't hindi niya ginugulo ang kaayusan.

Fray Salví: Ngunit hindi ba paggulo sa kaayusan ang pagbibigay ng eskandalo sa mabubuting Kristiyano? Iyan ay pagpapapasok ng lobo sa kulungan ng mga tupa! Mananagot ka rito sa harap ng Diyos at ng mga awtoridad!

Don Filipo: Lagi akong nananagot sa mga gawang nagmumula sa sarili kong kalooban, padre,—sagot ni Don Filipo na bahagyang yumuko;—ngunit ang maliit kong kapangyarihan ay hindi nagbibigay sa akin ng karapatang makialam sa mga usaping panrelihiyon. Ang mga nais umiwas sa pakikisalamuha sa kanya ay huwag makipag-usap sa kanya: hindi rin naman pinipilit ni Ginoong Ibarra ang sinuman.

Fray Salví: Ngunit iyan ay pagbibigay ng pagkakataon sa panganib, at ang umiibig sa panganib ay doon din mamamatay.

Don Filipo: Wala akong nakikitang anumang panganib, padre: ang ginoong alcalde at ang Kapitan Heneral, na aking mga nakatataas, ay buong hapong nakipag-usap sa kanya, at hindi ako ang magtuturo sa kanila ng leksiyon.

Fray Salví: Kung hindi mo siya palalayasin dito, kami ang aalis.

Don Filipo: Lubha kong ikalulungkot iyon, ngunit hindi ko maaaring palayasin dito ang sinuman.

Nagsisi ang kura, ngunit wala nang magawa. Nagbigay siya ng senyas sa kanyang kasama, na tumayong labag sa loob, at pareho silang umalis. Ginaya sila ng kanilang mga tagasunod, na bago umalis ay tumingin muna nang may poot kay Ibarra.

Lalong lumakas ang mga bulung-bulungan at anasan: lumapit noon at bumati ang ilang tao sa binata at nagsabi:

Ilang Tao: Kasama ninyo kami; huwag ninyong pansinin ang mga iyon.

Ibarra: Sino ang mga iyon?—tanong niya nang may pagtataka.

Isang Tao: Ang mga umalis upang iwasang makasalamuha kayo!

Isa pang Tao: Oo! sinasabi nilang kayo raw ay excomulgado [itiniwalag sa Simbahan].

Nagulat si Ibarra, hindi niya alam kung ano ang sasabihin, at tumingin siya sa paligid. Nakita niya si María Clara na itinatago ang mukha sa likod ng pamaypay.

Ibarra: Ngunit posible ba ito?—bulalas niya sa wakas;—nasa kalagitnaan pa ba tayo ng Gitnang Panahon? Kung gayon...

At paglapit sa mga dalaga, nag-iba siya ng tono:

Ibarra: Patawarin ninyo ako,—sabi niya;—nakalimutan ko ang isang tipanan; babalik ako upang ihatid kayo.

Sinang: Huwag ka nang umalis!—sabi sa kanya ni Sinang;—sasayaw si Yeyeng sa «La Calandria» [Ang Kalandrya]; napakagaling niyang sumayaw.

Ibarra: Hindi ako puwede, kaibigan, ngunit babalik din ako.

Lalong lumakas ang mga bulung-bulungan.

Habang lumalabas si Yeyeng na nakadamit-chula [masiglang dalagang taga-Madrid] sa «¿Da usté su permiso?» [Pahintulutan po ba ninyo ako?] at sumasagot naman si Carvajal ng «Pase usté adelante» [Tumuloy po kayo] atbp., lumapit kay Don Filipo ang dalawang sundalo ng guwardiya sibil, at hiniling na itigil ang palabas.

Don Filipo: At bakit?—tanong niya nang may pagtataka.

Guwardiya Sibil: Dahil nagbugbugan ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] at ang Ginang at hindi sila makatulog.

Don Filipo: Sabihin ninyo sa alférez na may pahintulot kami; walang sinuman sa bayan ang may kapangyarihan, kahit ang gobernadorcillo mismo, na siyang nag-i-i-sang na-ka-ta-ta-as sa a-kin.

Guwardiya Sibil: Kung gayon ay kailangang itigil ang palabas!—ulit ng mga sundalo.

Tinalikuran sila ni Don Filipo. Umalis ang mga guwardiya.

Upang hindi magambala ang katahimikan, walang sinabihan si Don Filipo ng kahit isang salita tungkol sa insidente.

Pagkatapos ng bahaging iyon ng zarzuela [dulang may awit at sayaw], na pinalakpakan nang husto, lumabas si Prinsipe Villardo na hinahamon sa labanan ang lahat ng mga Moro, na bumihag sa kanyang ama; nagbabanta ang bayani na puputulin niya ang mga ulo nilang lahat sa isang tagpas lamang at ipadadala ang mga iyon sa buwan. Sa kabutihang-palad para sa mga Moro, na naghahanda na sa labanan sa tugtog ng himno de Riego [himno ng mga liberal na Kastila], nagkaroon ng kaguluhan. Biglang tumigil ang mga nasa orkestra at sinugod ang teatro, at itinapon ang kanilang mga instrumento. Ang matapang na si Villardo, na hindi sila inaasahan at nag-akalang mga kakampi sila ng mga Moro, ay itinapon din ang espada at kalasag at kumaripas ng takbo; ang mga Moro, nang makitang tumatakas ang gayong kakila-kilabot na Kristiyano, ay hindi nag-atubiling gayahin siya: naririnig ang mga sigaw, daing, sumpa, paglapastangan sa Diyos, nagtatakbuhan ang mga tao, nagkakabanggaan, namamatay ang mga ilaw, inihahagis sa hangin ang mga baso ng ilaw, atbp.

Ilang Tinig: Mga tulisan! Mga tulisan!—sigaw ng ilan.

Iba pang Tinig: Sunog! mga magnanakaw!—sigaw ng iba.

Umiiyak ang mga babae at mga bata, gumugulong sa lupa ang mga bangko at mga manonood sa gitna ng kalituhan, hiyawan at kaguluhan.

Ano ang nangyari?

Dalawang guwardiya sibil ang humabol sa mga musikero nang may hawak na pamalo upang itigil ang palabas; ang tenyente mayor kasama ang mga kuwadrilyero [mga tanod ng munisipyo], na armado ng kanilang mga lumang sable, ay nagawang dakpin sila sa kabila ng kanilang paglaban.

Don Filipo: Dalhin ninyo sila sa tribunal [bulwagan ng bayan]!—sigaw ni Don Filipo,—huwag ninyo silang pakakawalan!

Nakabalik na si Ibarra at hinahanap si María Clara. Ang mga natatakot na dalaga ay kumapit sa kanya na nanginginig at maputla; si Tiya Isabel ay nagdarasal ng mga litanya sa Latin.

Nang makabawi ng kaunti ang mga tao mula sa takot, at nang malaman kung ano ang nangyari, sumiklab ang galit sa lahat ng dibdib. Umulan ng bato sa pangkat ng mga kuwadrilyero na nagdadala sa dalawang guwardiya sibil; may nagmungkahi na sunugin ang kuwartel at ihawin si Doña Consolación kasama ang alférez.

Isang Babae: Iyan ang silbi nila!—sigaw ng isang babae habang nililis ang kanyang manggas at iniuunat ang mga bisig; para guluhin ang bayan! Wala silang hinahabol kundi ang mga taong marangal! Naroon ang mga tulisan at mga sugarol! Sunugin natin ang kuwartel!

May isang humihingi ng kumpisal habang hinihipo ang kanyang braso; mga tinig na tumataghoy ang lumalabas mula sa ilalim ng mga natumbang bangko: isang kawawang musikero iyon. Ang entablado ay puno ng mga artista at mga tao ng bayan, na sabay-sabay na nagsasalita. Naroon si Chananay, nakadamit bilang si Leonor ng El Trovador [Ang Trobador], na nakikipag-usap sa lengua de tienda [halong Kastila at Tagalog na gamit sa tindahan] kay Ratia, na nakadamit-guro; si Yeyeng, nakabalot sa kanyang malaking panyong seda, kasama si Prinsipe Villardo; si Balbino at ang mga Moro ay nagsisikap na aliwin ang mga musikero, na pawang nasaktan, ang iba'y higit, ang iba'y kulang. Ang ilang Kastila ay paroo't parito, nagsasalita at nagtatalumpati sa bawat makasalubong nila.

Ngunit nabuo na ang isang grupo. Nalaman ni Don Filipo ang kanilang balak at tumakbo upang pigilan sila.

Don Filipo: Huwag ninyong guluhin ang kaayusan!—sigaw niya;—bukas ay hihingi tayo ng kabayaran, ibibigay sa atin ang katarungan; ako ang nananagot sa inyo na ibibigay sa atin ang katarungan!

Ilang Tao: Hindi!—sagot ng ilan;—ganyan din ang ginawa nila sa Calamba¹; ganoon din ang ipinangako, ngunit walang ginawa ang alcalde. Gusto namin ng katarungan sa sarili naming mga kamay! Sa kuwartel!

Walang saysay ang pagtatalumpati sa kanila ng tenyente mayor: nanatili ang pangkat sa kanilang paninindigan. Tumingin si Don Filipo sa paligid niya upang maghanap ng tulong at nakita si Ibarra.

Don Filipo: Ginoong Ibarra, pakiusap! pigilan ninyo sila, habang naghahanap ako ng mga kuwadrilyero!

Ibarra: Ano ang magagawa ko?—tanong ng binata na naguguluhan, ngunit malayo na ang tenyente mayor.

Si Ibarra naman ay tumingin sa paligid, naghahanap nang hindi alam kung sino ang hahanapin. Sa kabutihang-palad ay inakala niyang namataan si Elías, na walang kibong nanonood sa kaguluhan. Tumakbo si Ibarra sa kanya, hinawakan siya sa braso at sinabi sa kanya sa wikang Kastila:

Ibarra: Alang-alang sa Diyos! gumawa kayo ng paraan, kung kaya ninyo; wala akong magagawa!

Naunawaan siguro siya ng piloto, sapagkat nawala ito sa gitna ng pangkat.

Narinig ang maiinit na pagtatalo, mabibilis na bulalas; pagkatapos, unti-unting nagsimulang maghiwa-hiwalay ang pangkat, at hindi na gaanong palaban ang anyo ng bawat isa.

Napapanahon na iyon, sapagkat lumalabas na ang mga sundalo na armado, nakakabit na ang bayoneta.

Samantala, ano ang ginagawa ng kura?

Si Padre Salví ay hindi pa nahihiga. Nakatayo, nakasandal ang noo sa mga persiana, nakatingin sa plaza, hindi gumagalaw, paminsan-minsang nagpapakawala ng pigil na buntong-hininga. Kung hindi lamang napakadilim ng ilaw ng kanyang lampara, maaaring nakita sanang napupuno ng luha ang kanyang mga mata. Ganito siya halos isang oras.

Ang kaguluhan sa plaza ang gumising sa kanya mula sa ganoong kalagayan. Sinundan niya ng nagtatakang mga mata ang magulong paggalaw ng mga tao, na ang mga tinig at hiyawan ay dumarating sa kanya nang malabo.—Isa sa mga utusan, na dumating na hingal na hingal, ang nagbalita sa kanya ng nangyayari.

Isang kaisipan ang dumaan sa kanyang imahinasyon. Sa gitna ng kalituhan at kaguluhan ay doon nagsasamantala ang mga libertino sa takot at kahinaan ng babae; lahat ay tumatakas at nagliligtas ng sarili, walang iniisip ang sinuman sa kapwa, hindi naririnig ang sigaw, ang mga babae ay nawawalan ng malay, natatapakan, bumabagsak, ang takot at pangamba ay nagbibingi-bingihan sa kahinhinan, at sa gitna ng gabi... at kapag nag-iibigan pa sila! Tila nakita niya si Crisóstomo na buhat-buhat si María Clara na nawalan ng malay, at naglalaho sa dilim.

Bumaba siya ng hagdan nang tumatalon-talon, walang sombrero, walang baston, at parang baliw na nagtungo sa plaza.

Doon niya nakita ang mga Kastila na pinapagalitan ang mga sundalo, tiningnan niya ang mga upuang kinauupuan nina María Clara at ng kanyang mga kaibigan at nakita niyang wala nang tao ang mga ito.

Mga Kastila: Padre Cura [paring kura ng parokya]! padre Cura!—sigaw sa kanya ng mga Kastila.

Ngunit hindi niya ito pinansin at tumakbo patungo sa bahay ni Kapitan Tiago. Doon siya nakahinga nang maluwag: nakita niya sa nakababang tabing ang isang silweta, ang kaibig-ibig na silweta, puno ng biyaya at may malalambot na hubog, ni María Clara, at ang sa kanyang tiya na may dalang mga tasa at kopa.

Fray Salví: Mabuti na lang!—bulong niya;—mukhang sumama lamang ang kanyang pakiramdam!

Pagkatapos ay isinara ni Tiya Isabel ang mga bintanang kapis, at naglaho ang kaakit-akit na anino.

Lumayo ang kura sa lugar na iyon nang hindi nakikita ang karamihan. Nasa harap ng kanyang mga mata ang isang magandang busto ng dalaga, natutulog at humihinga nang malumanay; ang mga talukap ng mata ay may lilim ng mahahabang pilikmata, na bumubuo ng magagandang kurba tulad ng sa mga Birhen ni Rafael; ang maliit na bibig ay nakangiti; ang buong mukha ay humihinga ng pagkadalaga, kalinisan, kawalang-malay; ang mukhang iyon ay isang matamis na pangitain sa gitna ng mapuputing sapin ng kanyang higaan, tulad ng isang ulo ng kerubin sa gitna ng mga ulap.

Patuloy pang nakakita ang imahinasyon ng iba pang mga bagay... ngunit sino ang makakapagsulat ng lahat ng kayang isipin ng isang nag-aapoy na utak?

Marahil ang tagapagbalita ng pahayagan, na tinapos ang kanyang paglalarawan ng pista at ng lahat ng mga pangyayari sa ganitong paraan:

«Salamat nang libu-libong ulit, walang hanggang pasasalamat sa napapanahon at masigasig na pamamagitan ng Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Bernardo Salví, na, sa pagsuong sa lahat ng panganib, sa gitna ng nagngangalit na bayan, sa gitna ng nagwawalang karamihan, walang sombrero, walang baston, ay nagpahupa sa poot ng karamihan, gamit lamang ang kanyang mapanghikayat na salita, ang kadakilaan at awtoridad na kailanman ay hindi nawawala sa pari ng isang Relihiyon ng Kapayapaan. Ang banal na relihiyoso, na may pagpapakasakit na walang katulad, ay iniwan ang mga sarap ng pagtulog, na tinatamasa ng bawat mabuting budhi, tulad ng sa kanya, upang hindi mangyari sa kanyang kawan ang isang maliit na kasawian. Hindi malilimutan ng mga taga-San Diego ang dakilang gawaing ito ng kanilang magiting na Pastol at tiyak na pasasalamatan nila siya magpakailanman!»