Kabanata IV Eretiko at Filibustero

Si Ibarra ay nasa kawalan ng katiyakan. Ang hanging gabi, na sa mga buwan na iyon ay karaniwang malamig na sa Maynila, tila pumawi sa bahagyang ulap na nagpadilim sa kanyang noo: nag-alis siya ng sombrero at huminga nang malalim.

Ang mga karwahe ay dumadaan na parang kidlat, mga paupahang kalesa na tila naghihingalo ang lakad, at mga naglalakad na may iba't ibang nasyonalidad. Sa paglakad na pabagu-bago ang hakbang, na nagpapahiwatig ng isang taong lutang ang isip o walang ginagawa, lumapit ang binata sa Plaza ng Binondo¹, palinga-linga sa lahat ng dako na parang may ibig makilala. Iyon pa rin ang mga kalye, iyon pa rin ang mga bahay na may pinturang puti at asul, at mga pader na pinaputi o pininturahan ng fresco [pintura sa basang palitada] na pangit ang pagkakagaya sa granito; ang tore ng simbahan ay patuloy pa ring nagtatanghal ng orasan nitong may naaaninagang mukha; ang mga tindahan ng mga Tsino ay pareho pa rin na may maruruming kurtina at bakal na mga baras, ang isa sa mga ito ay kanyang binaluktot isang gabi, bilang paggaya sa mga batang walang modo sa Maynila: walang sinuman ang nagtuwid nito muli.

Ibarra: Kay bagal ng pagbabago!—bulong niya, at tinahak ang kalye ng Sacristía.

Ang mga nagbebenta ng sorbetes ay patuloy na sumisigaw: "Sorbeteee!" Ang mga huepe [maliit na ilawang de-langis] o lamparilya ay nag-iilaw pa rin sa mga puwesto ng mga Tsino at mga babaeng nagtitinda ng pagkain at prutas.

Ibarra: Kagila-gilalas!—sigaw niya;—ang parehong Tsino ng pitong taon na ang nakalipas, at ang matanda... ang pareho! Parang nanaginip ako ng pitong taon ng paglalakbay sa Europa ngayong gabi!... at Santo Diyos! hindi pa rin naaayos ang bato, gaya noong iwan ko ito.

Totoo nga, ang bato ng bangketa na bumubuo sa kanto ng kalye ng San Jacinto at Sacristía ay maluwag pa rin sa pagkakalapat.

Samantalang pinagmamasdan niya ang kababalaghang ito ng katatagan ng lungsod sa bayan ng mga bagay na di-matatag, may isang kamay na marahang dumapo sa kanyang balikat: itinaas niya ang mukha at nakita ang matandang tenyente na nakatitig sa kanya at halos nakangiti: wala na sa militar ang matigas na anyo at ang kunot na mga kilay na lubhang nagpakilala sa kanya.

Tenyente: Binata, mag-ingat kayo! Matuto kayo sa inyong ama!—sabi niya.

Ibarra: Paumanhin po, ngunit tila mahal na mahal po ninyo ang aking ama. Maaari po bang sabihin ninyo sa akin kung ano ang nangyari sa kanya?—tanong ni Ibarra sa kanya habang tinitingnan.

Tenyente: Ano, hindi ba ninyo alam?—tanong ng militar.

Ibarra: Itinanong ko kay Don Santiago, ngunit hindi siya nangakong isasalaysay ito hanggang bukas. Alam po ba ninyo, kung sakali?

Tenyente: Oo naman, gaya ng lahat! Namatay siya sa bilangguan.

Umurong ng isang hakbang ang binata at tinitigan nang mariin ang tenyente.

Ibarra: Sa bilangguan? Sino ang namatay sa bilangguan?—tanong niya.

Tenyente: Aba, ang inyong ama, na nakabilanggo!—sagot ng militar na medyo nagugulat.

Ibarra: Ang aking ama... sa bilangguan... nakabilanggo ang aking ama? Ano ang sinasabi ninyo? Alam ba ninyo kung sino ang aking ama? Natitiyak ba ninyo?...—tanong ng binata habang hawak ang braso ng militar.

Tenyente: Sa palagay ko'y hindi ako nagkakamali; siya ay si Don Rafael Ibarra.

Ibarra: Oo, si Don Rafael Ibarra!—ulit ng binata nang mahina.

Tenyente: Akala ko pa naman ay alam na ninyo!—bulong ng militar sa tinig na puno ng habag, nang mabasa ang nasa kaluluwa ni Ibarra;—iniisip ko na alam ninyo... ngunit magpakatatag kayo! Dito, hindi maaaring maging marangal ang isang tao kung hindi pa siya nabibilanggo!

Ibarra: Kailangan kong maniwala na hindi ninyo ako pinaglalaruan,—sagot ni Ibarra nang mahina, matapos ang ilang sandali ng katahimikan.—Maaari po bang sabihin ninyo sa akin kung bakit siya napunta sa bilangguan?

Parang nag-iisip ang matanda.

Tenyente: Ako'y labis na nagtataka kung bakit hindi kayo binalitaan tungkol sa mga usapin ng inyong pamilya.

Ibarra: Ang kanyang huling sulat isang taon na ang nakalipas ay nagsabi sa akin na huwag akong mag-alala kung hindi siya magsulat, dahil siya ay labis na abala: ipinagbilin niyang ipagpatuloy ko ang pag-aaral... binabasbasan niya ako!

Tenyente: Kung gayon, ang sulat na iyon ay isinulat sa inyo bago siya mamatay: halos isang taon na mula nang ilibing namin siya sa kanyang bayan.

Ibarra: Bakit nga ba nakabilanggo ang aking ama?

Tenyente: Dahil sa isang napakarangal na dahilan. Ngunit sumama kayo sa akin, sapagkat kailangan kong pumunta sa kuwartel; ikukuwento ko sa inyo habang naglalakad tayo. Kumapit kayo sa aking bisig.

Naglakad sila nang tahimik nang ilang sandali: ang matanda ay tila nag-iisip at humihingi ng inspirasyon mula sa kanyang balbas-kambing na hinihimas-himas niya.

Tenyente: Gaya ng alam na alam ninyo,—panimula niya,—ang inyong ama ay ang pinakamayaman sa probinsiya, at bagaman minamahal at iginagalang ng marami, may iba namang namumuhi o naiinggit sa kanya. Kaming mga Kastilang pumupunta sa Pilipinas ay, sa kasamaang-palad, hindi kung ano ang nararapat sa amin: sinasabi ko ito kapwa dahil sa isa sa inyong mga ninuno at dahil sa mga kaaway ng inyong ama. Ang patuloy na pagbabago, ang kabulukan ng moralidad sa matataas na antas, ang paboritismo, ang kamurahan at kaiklian ng biyahe, ang may sala sa lahat ng ito: dumarating dito ang pinakabulok sa Península [Espanya], at kung may dumating man na mabuti, agad siyang sinisira ng bansa. Kaya nga, ang inyong ama ay may napakaraming kaaway sa mga kura at mga Kastila.

Dito ay naglaan siya ng maikling pahinga.

Tenyente: Ilang buwan matapos ang inyong pag-alis, nagsimula ang mga di pagkakaunawaan nila ni Padre Dámaso, nang hindi ko maipaliwanag ang tunay na dahilan. Inakusahan siya ni Fray Dámaso na hindi nangungumpisal: dati man ay hindi rin siya nangungumpisal, gayunma'y matalik silang magkaibigan, gaya ng naaalala pa marahil ninyo. Bukod dito, si Don Rafael ay isang taong napakamarangal at mas makatarungan kaysa sa maraming nagkukumpisal sa iba at nangungumpisal: mayroon siyang napakahigpit na moralidad para sa sarili, at madalas niyang sabihin sa akin kapag kami ay nag-uusap ng mga di pagkakaunawaan na ito: "G. Guevara, sa palagay ba ninyo ay pinapatawad ng Diyos ang isang krimen, isang pagpatay halimbawa, sa pagsasabi lamang nito sa isang pari, na tao rin naman na may tungkuling ilihim ito, at sa pagkatakot na maihaw sa impiyerno, na siyang tinatawag na aktong atrisyon? Sa pagiging duwag, at walang-hiya kapag tiyak nang ligtas? Mayroon akong ibang pananaw sa Diyos," sabi niya; "para sa akin, hindi naaayos ang masama sa pamamagitan ng isa pang masama, o pinapatawad sa walang kabuluhan na pag-iyak, o sa mga limos sa Simbahan. At binibigyan niya ako ng halimbawa: kung ako ay pumatay ng isang ama ng pamilya, kung ginawa kong kaawa-awang balo ang isang babae, at mga ulilang walang masasandalan ang masasayang bata, nabayaran ko na ba ang walang hanggang Katarungan sa pagpapabitay ko, sa pagtatapat ng lihim sa isang taong tiyak na maglilihim nito, sa pagbibigay ng limos sa mga kura, na siyang hindi gaanong nangangailangan nito, sa pagbili ng bula de composición [bulang binibili upang mapatawad sa nakaw o pinsala] o sa pag-iyak araw at gabi? At ang balo at mga ulila? Ang aking konsiyensiya ay nagsasabi sa akin na dapat kong halinhan sa abot ng aking makakaya ang taong aking pinatay, italaga ang aking buong sarili at buong buhay sa kabutihan ng pamilyang ito na aking pinasawi, at kahit gayon, sino ang papalit sa pagmamahal ng asawa at ng ama?" Ganito mangatwiran ang inyong ama, at sa ganitong mahigpit na moralidad siya laging kumikilos, at maaaring sabihin na hindi siya nagkasala sa sinuman; sa kabaligtaran, siya ay nagtatangka na burahin sa pamamagitan ng mabubuting gawa ang ilang kawalang-katarungang ayon sa kanya'y ginawa ng kanyang mga ninuno. Ngunit pagbalik sa kanyang mga di pagkakaunawaan sa kura, lumalala na ang mga ito; pinariringgan siya ni Padre Dámaso mula sa pulpito, at kung hindi man niya siya pinapangalanan nang malinaw, ito ay isang himala, sapagkat sa kanyang ugali, lahat ay maaaring asahan. Nakikinita ko nang sa malao't madali ay masama ang kahihinatnan ng bagay na ito.

Naglaan muli ang matandang tenyente ng isang maikling pahinga.

Tenyente: Sa panahon na iyon, ang inyong probinsiya ay nililibot ng isang dating artilyero, na itiniwalag sa hukbo dahil sa labis na kabrutuhan at kamangmangan... Dahil kinakailangan ng tao ang mabuhay, at hindi siya pinapayagang maghanapbuhay sa mga gawaing pambisig na maaaring makaapekto sa ating prestihiyo, nakakuha siya mula sa hindi ko alam kung sino ng trabaho sa pagkolekta ng buwis sa mga sasakyan. Ang kawawang tao ay hindi nakatanggap ng anumang edukasyon, at agad na nakilala ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]: para sa kanila, isang kababalaghan ang isang Espanyol na hindi marunong magbasa o sumulat. Pinagtatawanan ng lahat ang kawawang tao, na nagbabayad ng pamumula ng mukha sa buwis na kanyang kinokolekta, at alam niya na siya ay pinagtatawanan, na lalong nagpapait sa kanyang ugaling magaspang at masama na noon pa man. Sinasadya nilang iabot sa kanya nang pabaligtad ang mga kasulatan; siya naman ay nagkukunwaring bumabasa at pumipirma kung saan niya makita ang puwang, ng mga guhit-guhit na angkop na angkop na larawan niya. Nagbabayad ang mga Indio, ngunit nagtatawanan; siya ay lumulunok ng laway, ngunit kumokolekta, at sa disposisyon na ito ng kaisipan, wala siyang iginagalang, at umabot na sa pagpapalitan nila ng inyong ama ng matitinding salita.

Naganap na isang araw, habang pinaiikot niya ang isang papel na ibinigay sa kanya sa isang tindahan, sa hangad na maiayos ang pagkakaharap nito, nag-umpisa ang isang batang nasa paaralan na magbigay ng mga senyas sa kanyang mga kasamahan, tumatawa at itinuturo siya ng daliri. Naririnig ng lalaki ang halakhak, at nakikita ang pagkutya na sumasayaw sa mga seryosong mukha ng mga naroon; nawala ang kanyang pasensya, bigla siyang lumiko at sinimulan niyang habulin ang mga bata na tumatakbo at sumisigaw ng "ba, be, bi, bo, bu". Bulag sa galit at hindi sila maabutan, ibinato niya ang kanyang tungkod na tumama sa isa sa ulo at bumagsak ito; tumakbo siya papunta sa bata, tinadyakan ito, at wala sa mga naroroong nanunuya ang may lakas ng loob na makialam. Sa kasamaang-palad, dumaan doon ang inyong ama; galit na galit, tumakbo siya patungo sa tagakolekta, hinawakan siya sa braso at mahigpit na pinagsabihan. Ang lalaki, na walang duda ay nagdidilim na ang paningin, ay nagtaas ng kamay, ngunit hindi siya binigyan ng pagkakataon ng inyong ama, at sa lakas na naglalantad sa apo ng mga Vascongado [mga Basko ng hilagang Espanya]... may nagsasabing sinaktan siya, may iba naman na nagsasabing sapat na ang itulak siya; ang tiyak ay sumuray ang lalaki at bumagsak ilang hakbang ang layo, at tumama ang kanyang ulo sa isang bato. Si Don Rafael nang matiwasay na inangat ang sugatang bata at dinala ito sa bahay-pamahalaan ng bayan. Ang dating artilyero ay nagsusuka na ng dugo at hindi na nagkamalay, namatay ilang minuto pagkatapos. Gaya ng nararapat, nakialam ang hustisya, ibinilanggo ang inyong ama at lahat ng mga lihim na kaaway ay bumangon. Umulan ang mga paninirang-puri, pinaratangan siyang filibustero at eretiko: maging saanman, ang pagiging eretiko ay isang malaking kasawian, lalo na noon sa panahong ang probinsya ay may alkalde na nagpaparangya ng kabanalan, na kasama ang kanyang mga utusan ay nagdarasal ng rosaryo nang malakas sa simbahan, marahil para marinig siya ng lahat at sumama sa kanyang panalangin; ngunit ang maging filibustero ay mas masama kaysa maging eretiko at pumatay ng tatlong tagakolekta ng buwis na marunong magbasa, sumulat, at gumawa ng mga pagtatangi. Iniwan siya ng lahat; kinuha ang kanyang mga papeles at libro. Inakusahan siya na nagpapalista sa El Correo de Ultramar [Ang Koreo ng Ibayong-Dagat] at sa mga pahayagan ng Madrid, dahil ipinadala niya kayo sa bahaging Aleman ng Suwisa, dahil may natagpuan sa kanyang mga sulat at larawan ng isang paring binitay at ano pa? Lahat ng bagay ay naging batayan ng paratang, kabilang na ang pagsusuot ng kamisa, gayong siya ay inapo ng mga peninsulares [mga Kastilang isinilang sa Espanya]. Kung ibang tao siya, maaaring lumaya agad ang inyong ama, dahil may doktor na nagsabing ang pagkamatay ng kawawang tagakolekta ay dulot ng pagdami ng dugo sa ulo; ngunit ang kanyang kapalaran, ang kanyang pagtitiwala sa katarungan, at ang kanyang pagkamuhi sa lahat ng hindi legal o makatarungan, ang siyang sumira sa kanya. Ako mismo, bagaman mayroon akong pagkasuklam sa pagsusumamo sa awa ng sinuman, humarap ako sa Kapitan Heneral, ang hinalinhan ng kasalukuyan: ipinakita ko sa kanya na hindi maaaring maging filibustero ang taong tumatanggap ng lahat ng Espanyol, dukha man o nangibang-bayan, na nagbibigay sa kanila ng bubong at hapag, at sa kanyang mga ugat ay kumukulo pa ang mapagbigay na dugong Kastila; nawalang-saysay ang pag-ako ko sa kanya kapalit ng aking ulo, sumumpa ako sa aking kahirapan at karangalan sa militar, at ang tanging nakuha ko ay masamang pagtanggap, lalong masamang pagpapaalis, at ang tawag na "sira-ulo".

Ang matanda ay huminto upang huminga, at nang mapansin ang pananahimik ng kanyang kasama na nakikinig ngunit hindi tumitingin sa kanya, kaya't siya'y nagpatuloy:

Tenyente: Ginawa ko ang mga hakbang sa kaso sa utos ng inyong ama. Pumunta ako sa kilalang abogadong Pilipino, ang batang si A, ngunit tumanggi siyang tanggapin ang kaso—"Matatalo ko lamang ito," sabi niya sa akin. "Ang aking depensa ay magiging dahilan para sa bagong akusasyon laban sa kanya at marahil sa akin din. Lumapit kayo kay G. M, na isang maalab na orador, matatas magsalita, peninsular, at may napakataas na reputasyon." Ganoon nga ang ginawa ko, at kinuha ng kilalang abogado ang kaso, na pinagtanggol niya nang may kagalingan at kahusayan. Ngunit marami ang kalaban at ilan ay nakatago at hindi kilala. Maraming pekeng testigo, at ang kanilang paninira na sa ibang lugar ay napawi sana sa isang mapanuya o sarkastikong pangungusap ng tagapagtanggol, dito ay kumukuha ng hugis at sustansiya. Kapag napawalang-saysay sila ng abogado sa pamamagitan ng paglalantad ng pagsasalungatan nila sa isa't isa at sa kanilang sarili, agad namang bumabalik ang iba pang mga akusasyon. Inakusahan siya ng di-makatarungang pag-aangkin ng maraming lupain, hiningan siya ng bayad-pinsala; sinabi na nakikipag-ugnayan siya sa mga tulisan upang ang kanyang taniman at hayop ay igalang. Sa wakas, nagulo ang usapin nang gayon na lamang, na pagkatapos ng isang taon, walang nakakaintindi. Kailangang bumaba ang alkalde sa kanyang puwesto; dumating ang isa na may reputasyon ng katuwiran, ngunit sa kasamaang-palad, ilang buwan lamang siya roon; at ang sumunod sa kanya ay labis na nagmamahal sa mga magagandang kabayo.

Ang mga pagdurusa, pang-aabala, at hindi kaginhawaan ng bilangguan, o ang sakit na dulot ng pagkakita sa napakaraming walang utang na loob, ay nagdulot ng pagkasira ng kanyang malakas na kalusugan, at nagkasakit siya ng sakit na tanging ang libingan lamang ang makapagpapagaling. At sa sandaling lahat ay malapit nang matapos, sa sandaling malaya na siyang aalis mula sa akusasyon bilang kaaway ng Bayan at sa pagpatay sa tagakolekta, namatay siya sa bilangguan nang walang kasama sa kanyang tabi. Dumating ako para lamang makita siyang malagutan ng hininga.

Tumahimik ang matanda; hindi nagsalita si Ibarra ng kahit isang salita. Samantala, nakarating na sila sa pintuan ng kuwartel. Huminto ang militar at iniabot ang kanyang kamay kay Ibarra, sabay sabi:

Tenyente: Binata, ang mga detalye ay tanungin ninyo kay Kapitan Tiago. Ngayon, magandang gabi! Kailangan kong tingnan kung may bago mang nangyayari.

Buong-damdaming kinamayan ni Ibarra, nang walang imik, ang butuhang kamay na iyon, at tahimik na sinundan niya ng tingin ang matanda hanggang sa ito'y mawala.

Dahan-dahan siyang pumihit at nakita ang isang karwahe na dumaraan; sinenyasan niya ang kutsero.

Ibarra: Fonda de Lala!—sabi niya nang halos hindi maunawaan.

Kutsero: Siguro galing iyan sa piitan,—naisip ng kutsero, sabay latigo sa kanyang mga kabayo.