Kabanata III Ang Hapunan

Si Fray Sibyla ay mukhang lubhang nasisiyahan: naglalakad siya nang tahimik at sa kanyang nakatikom at manipis na mga labi ay hindi na makikita ang pag-aalipusta; nagpakumbaba pa siyang makipag-usap sa pilay na si doktor de Espadaña, na sumasagot ng maiikling salita dahil siya ay medyo nauutal. Ang Pransiskano ay nasa napakasamang timpla, tinatadyakan ang mga upuan na humaharang sa kanyang daan at nambunggo pa ng siko sa isang kadete. Ang tenyente ay seryoso; ang iba ay nagsasalita nang masigla at pinupuri ang karangyaan ng hapag-kainan. Si Doña Victorina, gayunpaman, ay kumunot ang ilong sa paghamak, ngunit agad na nagalit na parang natapakang ahas: sa katunayan, natapakan ng tenyente ang laylayan ng kanyang damit.

Doña Victorina: Pero wala ba kayong mata?—sabi niya.

Tenyente: Oo, Ginang, at dalawang mas mahusay pa kaysa sa inyo; pero nakatingin ako sa mga kulot na buhok na iyon,—sagot ng walang galang na militar, at umalis.

Instintibong nagtungo ang dalawang pari sa kabisera ng mesa, marahil sa nakagawian, at gaya ng inaasahan, nangyari ang karaniwang nangyayari sa mga nag-aagawan sa isang puwesto ng propesor: pinupuri nila sa salita ang mga merito at kahusayan ng mga kalaban, ngunit ipinararating naman ang kabaligtaran, at umuungol at nagbubulung-bulong kapag hindi nila ito nakamit.

Fray Sibyla: Para sa inyo, Fray Dámaso!

Fray Dámaso: Para sa inyo, Fray Sibyla!

Fray Sibyla: Mas matagal na kakilala ng bahay... kumpesor ng yumaong maybahay... edad, dignidad at pamahalaan…

Fray Dámaso: Hindi naman gaanong matanda! sa halip, kayo ang kura ng arrabal [karatig-pook sa labas ng lungsod]!—sagot ni Fray Dámaso nang may pagkasungit, hindi binitiwan ang upuan.

Fray Sibyla: Kung iyan ang utos ninyo, susunod ako!—wika ni Padre Sibyla habang naghahandang umupo.

Fray Dámaso: Hindi ko iniutos iyon!—protesta ng Pransiskano;—hindi ko iniutos!

Uupo na sana si Fray Sibyla nang hindi pinapansin ang mga protesta, nang magtagpo ang kanyang tingin at ang sa tenyente. Ang pinakamataas na opisyal, ayon sa pananaw ng relihiyon sa Pilipinas, ay lubhang mas mababa kaysa sa lego [kapatid sa orden na hindi pari] na kusinero. "Cedant arma togæ [magparaya ang sandata sa toga]," sabi ni Cicerón sa Senado; "cedant arma cottæ [magparaya ang sandata sa abito]," ang sinasabi ng mga prayle sa Pilipinas. Ngunit si Fray Sibyla ay taong pino at sumagot:

Fray Sibyla: Ginoong tenyente, nandito tayo sa mundo at hindi sa simbahan; dapat sa inyo ang upuan.

Ngunit, batay sa tono ng kanyang boses, mukhang dapat sa kanya ito kahit sa labas ng simbahan. Ang tenyente, marahil upang hindi na maabala o upang hindi maupo sa pagitan ng dalawang prayle, ay tumanggi nang maikli.

Wala sa mga kandidato ang nakaalala sa may-ari ng bahay. Nakita ni Ibarra na nakatingin ito sa eksena nang may kasiyahan at ngumingiti.

Ibarra: Aba, Don Santiago! Hindi ba kayo uupo sa piling namin?

Ngunit lahat ng upuan ay puno na: si Lúculo ay hindi kumakain sa bahay ni Lúculo.

Kapitan Tiago: Diyan lang kayo! Huwag kayong tumayo!—sabi ni Kapitan Tiago, inilalagay ang kanyang kamay sa balikat ng binata.—Ang pagdiriwang na ito mismo ay upang magpasalamat sa Birhen sa inyong pagdating. Oy! Dalhin dito ang tinola. Nagpagawa ako ng tinola para sa inyo, dahil matagal na sigurong hindi ninyo ito natitikman.

Dinala ang isang malaking bandehadong umuusok. Pagkatapos ibulong ang Benedícite [panalangin bago kumain] na halos walang nakasagot, nagsimula ang Dominikano na magbahagi ng laman ng bandehado. Ngunit dahil sa kapabayaan o sa ibang dahilan, kay Padre Dámaso napunta ang platong may maraming kalabasa at sabaw na nilalanguyan ng isang hubad na leeg at isang matigas na pakpak ng inahin, samantalang ang iba ay kumakain ng hita at dibdib, lalo na si Ibarra na pinalad na mapunta sa kanya ang atay at balunbalunan. Nakita ng Pransiskano ang lahat ng ito, dinurog ang kalabasa, kumuha ng kaunting sabaw, ibinagsak nang maingay ang kutsara, at biglang itinulak palayo ang plato. Ang Dominikano naman ay abala sa pakikipag-usap sa binatang blondo.

Laruja: Gaano na kayo katagal nawala sa bansa?—tanong ni Laruja kay Ibarra.

Ibarra: Halos pitong taon.

Laruja: Naku, siguradong nakalimutan na ninyo ito!

Ibarra: Baliktad nga: kahit na parang nakalimutan na ako ng aking bansa, palagi ko pa ring iniisip ito.

Binatang Blondo: Ano ang ibig ninyong sabihin?—tanong ng binatang blondo.

Ibarra: Ang ibig kong sabihin ay isang taon na ang nakalipas mula nang huling makatanggap ako ng balita mula rito, kaya't para akong isang dayuhan na ni hindi alam kung kailan at paano namatay ang kanyang ama.

Tenyente: Ah!—sigaw ng tenyente.

Doña Victorina: At nasaan ba kayo at hindi kayo nagtelegrama?—tanong ni Doña Victorina.—Nang ikasal kami, nagtelegrama kami sa Peñínsula² [Espanya].

Ibarra: Ginang, sa huling dalawang taon, naroon ako sa Hilagang Europa: sa Alemanya at sa Polonyang sakop ng Rusya.

Si doktor de Espadaña, na hanggang noon ay hindi naglakas-loob na magsalita, ay inakalang nararapat siyang magsabi ng kung ano.

Doktor de Espadaña: Na... nakakilala ako sa Espanya ng isang Polako mula sa Var... Varsovia, na Stadnitzki ang pangalan, kung tama ang alaala ko; nakita ba ninyo siya, nagkataon?—tanong niya nang mahinhin, at halos namumula.

Ibarra: Malaki ang posibilidad,—sagot ni Ibarra nang may kabaitan;—ngunit sa ngayon, hindi ko siya matandaan.

Doktor de Espadaña: Aba, hindi siya ma... mapagkakamalan sa iba!—dagdag ng doktor na lumakas na ang loob: kasing-blondo siya ng ginto at napakasama ng kanyang Espanyol.

Ibarra: Magagandang palatandaan nga iyan, ngunit sa kasamaang-palad, doon ay wala akong naisalitang kahit isang salitang Espanyol maliban sa ilang konsulado.

Doña Victorina: At paano kayo nakaraos?—tanong ni Doña Victorina na namamangha.

Ibarra: Ginagamit ko ang wika ng bansa, Ginang.

Fray Sibyla: Marunong din ba kayong mag-Ingles?—tanong ng Dominikano na nanggaling na sa Hong Kong at mahusay magsalita ng Pidgin-English³, ang pagbaluktot na iyon sa wika ni Shakespeare ng mga anak ng Imperyong Selestiyal.

Ibarra: Isang taon ako sa Inglatera kasama ang mga taong marunong lang ng Ingles.

Binatang Blondo: At aling bansa sa Europa ang pinakagusto ninyo?—tanong ng binatang blondo.

Ibarra: Pagkatapos ng Espanya, ang aking ikalawang bayan, anumang malayang bansa sa Europa.

Laruja: At kayo na tila naglakbay nang husto... sige nga, ano ang pinakakapansin-pansing bagay na nakita ninyo?—tanong ni Laruja.

Parang nag-isip si Ibarra.

Ibarra: Kapansin-pansin, sa anong kahulugan?

Laruja: Halimbawa... tungkol sa buhay ng mga bayan... ang buhay panlipunan, pampulitika, panrelihiyon, sa pangkalahatan, sa diwa, sa kabuuan…

Matagal nag-isip si Ibarra.

Ibarra: Sa totoo lang, gusto ko ang lahat sa mga bayang iyon, maliban sa pambansang pagmamapuri ng bawat isa... Bago ako bumisita sa isang bansa, sinisikap kong pag-aralan ang kanilang kasaysayan, ang kanilang Exodo, kung maaari kong sabihin, at pagkatapos ay lahat ay tila natural na para sa akin; lagi kong napapansin na ang kasaganaan o kahirapan ng mga bayan ay nasa tuwirang kaugnayan sa kanilang mga kalayaan o mga pagkiling, at samakatuwid, sa mga sakripisyo o pagkamakasarili ng kanilang mga ninuno.

Fray Dámaso: At wala ka bang nakitang higit pa sa mga iyon?—tanong ng Pransiskano nang may mapanuyang tawa, na mula pa noong simula ng hapunan ay hindi pa nagsasalita ni isang salita, marahil abala sa pagkain;—hindi sulit na lustayin mo ang iyong kayamanan para lamang malaman ang ganyan kaliit na bagay: kahit sinong bata sa paaralan ay alam na!

Hindi malaman ni Ibarra ang sasabihin: ang iba, nagulat, nagpapalipat-lipat ang tingin sa dalawa, at natatakot sa isang eskandalo.

Ibarra: "Patapos na ang hapunan at busog na busog na ang Kanyang Kagalang-galangan," sasabihin sana ng binata, ngunit nagpigil siya at ito lamang ang sinabi:

Ibarra: Mga ginoo, huwag kayong magtaka sa pagiging palagay ng loob sa akin ng aming dating kura: ganoon niya ako tratuhin noong bata pa ako, sapagkat para sa Kanyang Kagalang-galangan, walang kabuluhan ang paglipas ng mga taon; ngunit pinasasalamatan ko siya dahil buhay na buhay nitong ipinaaalala sa akin ang mga araw na iyon, nang madalas dumalaw ang Kanyang Kagalang-galangan sa aming tahanan at parangalan ang hapag-kainan ng aking ama.

Tumingin ang Dominikano nang lihim sa Pransiskano, na nanginginig na.

Nagpatuloy si Ibarra, habang tumatayo:

Ibarra: Pahihintulutan ninyo akong magpaalam, sapagkat kararating ko lamang at bukas din ay kailangan ko nang umalis, kaya marami pa akong mga bagay na kailangang ayusin. Tapos na ang pangunahing bahagi ng hapunan at kaunti lamang ang alak na iniinom ko at halos hindi ako tumitikim ng matatapang na inumin. Mga Ginoo, lahat ito ay para sa Espanya at sa Pilipinas!

At inubos niya ang isang kopita na hanggang noon ay hindi pa niya nagagalaw. Ginaya siya ng matandang tenyente, ngunit walang salitang binigkas.

Kapitan Tiago: Huwag muna kayong umalis!—bulong ni Kapitan Tiago nang mahinahon.—Darating na si María Clara: sinundo siya ni Isabel. Darating din ang bagong kura ng inyong bayan, na isang santo.

Ibarra: Darating ako bukas bago umalis! Ngayon ay may napakahalaga akong dadalawin.

At umalis siya. Samantala, nagpapakawala ng saloobin ang Pransiskano.

Fray Dámaso: Nakita ba ninyo iyon?—aniya sa binatang blondo, habang ikinukumpas ang kutsilyong panghimagas.—Iyan ay dahil sa kapalaluan! Hindi nila kayang tanggapin ang pagsaway ng kura sa kanila! Akala nila sila ay mga disenteng tao na. Ito ang masamang bunga ng pagpapadala ng mga kabataan sa Europa. Dapat ipagbawal ng gobyerno iyon.

Doña Victorina: At ang tenyente?—ang sabi ni Doña Victorina, sumasang-ayon sa Pransiskano.—Buong gabi hindi naalis ang kunot ng kanyang noo; mabuti na rin na iniwan niya kami. Ang tanda na niya at tenyente pa rin!

Hindi makalimutan ng ginang ang pasaring sa kanyang mga kulot at ang natapakang pileges ng kanyang nagwas.

Nang gabing iyon, isinulat ng binatang blondo, bukod sa iba pang bagay, ang sumusunod na kabanata ng kanyang Estudios Coloniales [Mga Pag-aaral na Kolonyal]: "Kung paanong ang isang leeg at isang pakpak ng manok sa plato ng tinola ng isang prayle ay maaaring gumulo sa kasiyahan ng isang piging." At sa kanyang mga obserbasyon ay kasama ang mga ito: "Sa Pilipinas, ang pinakawalang silbing tao sa isang hapunan o salu-salo ay ang nagdaraos nito: maaaring unahing ipagtabuyan sa kalye ang may-ari ng bahay at magpapatuloy pa rin nang payapa ang lahat. Sa kasalukuyang kalagayan ng mga bagay, halos isang kabutihan sa kanila na huwag payagan ang mga Pilipino na lumabas ng kanilang bansa, ni turuan silang bumasa..."