Kabanata XLII Ang Mag-asawang de Espadaña

Tapos na ang pista; natuklasan na naman ng mga taga-bayan, tulad ng bawat taon, na mas mahirap na ang kaban, na nagtrabaho sila, pinagpawisan at nagpuyat nang matagal nang hindi nagsasaya, nang hindi nakakakuha ng bagong mga kaibigan, sa madaling salita, mahal ang binayaran nila para sa ingay at sakit ng ulo. Pero hindi mahalaga; sa susunod na taon, gagawin ulit ang pareho, at ganoon din sa susunod na siglo, sapagkat ito na ang naging kaugalian hanggang ngayon.

Sa bahay ni Kapitan Tiago ay naghahari ang kalungkutan: lahat ng bintana ay nakasarado, halos walang ingay ang mga tao sa paglalakad at tanging sa kusina lamang sila nangangahas magsalita nang malakas. Si María Clara, ang kaluluwa ng bahay, ay nakahiga sa kama at may sakit; mababasa sa lahat ng mukha ang kanyang kalagayan, tulad ng pagbasa sa mukha ng isang tao ng mga sakit ng kanyang kalooban.

Kapitan Tiago: Ano sa palagay mo, Isabel: magbibigay ba ako ng limos sa krus ng Tunasan o sa krus ng Matahong?—tanong ng nag-aalalang ama sa mababang boses.—Ang krus ng Tunasan ay lumalaki, pero ang krus ng Matahong ay nagpapawis; alin sa tingin mo ang mas milagroso?

Nag-isip si Tiya Isabel, umiling at bumulong.

Tiya Isabel: Ang paglaki... paglaki ay mas malaking milagro kaysa sa pagpapawis: lahat tayo ay nagpapawis, pero hindi lahat tayo ay lumalaki.

Kapitan Tiago: Tama ka, Isabel, pero isipin mo na ang pagpapawis... pagpapawis ng kahoy na ginagawang paa ng bangko ay hindi maliit na milagro... Sige, mas mabuti na magbigay ng limos sa parehong krus; sa ganitong paraan, walang magtatampo at gagaling agad si María Clara... Ayos na ba ang mga silid? Alam mo naman na may kasamang bagong ginoo ang mga doktor, isang malayong kamag-anak ni Padre Dámaso; kailangan na walang kulang.

Sa kabilang dulo ng komedor ay naroon ang dalawang pinsan, sina Sinang at Victoria, na dumating para samahan ang may sakit. Tinutulungan sila ni Andeng na linisin ang mga kagamitang pilak sa pag-inom ng tsaa.

Andeng: Kilala ba ninyo si doktor Espadaña?—tanong na may pananabik ng kapatid sa gatas ni María Clara kay Victoria.

Victoria: Hindi!—sagot ng tinanong;—ang tanging alam ko tungkol sa kanya ay mahal siya maningil, ayon kay Kapitan Tiago.

Andeng: Kung ganoon, magaling siguro siya!—sabi ni Andeng;—ang bumutas sa tiyan ni Doña María ay mahal maningil; kaya marunong siya.

Sinang: Tanga!—sigaw ni Sinang,—hindi lahat ng mahal maningil ay marunong. Tingnan mo si doktor Guevara: dahil hindi niya nagawang tulungan ang panganganak, pinugutan niya ng ulo ang sanggol, at siningil niya ng limampung piso ang biyudo... Ang alam niya ay maningil.

Victoria: Ano ang alam mo?—tanong ng kanyang pinsan habang sinisiko siya.

Sinang: Hindi ko ba malalaman? Ang lalaki, na isang tagalagari ng kahoy, matapos mawalan ng asawa, ay nawalan din ng bahay, dahil kaibigan ng doktor ang Alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan], na pumilit sa kanyang magbayad... hindi ko ba malalaman? Ang tatay ko ang nagpahiram sa kanya ng pera para makapaglakbay siya sa Santa Cruz¹.

Isang karwahe, na huminto sa harap ng bahay, ang nagputol sa lahat ng usapan.

Si Kapitan Tiago, na sinusundan ni Tiya Isabel, ay dali-daling bumaba ng hagdan upang salubungin ang mga bagong dating. Sila ay sina doktor Don Tiburcio de Espadaña, ang kanyang ginang, ang doktora Doña Victorina de los Reyes de de Espadaña, at isang binatang Espanyol na may kaaya-ayang mukha at magandang anyo.

Siya ay nakasuot ng isang damit na seda, na may mga burdang bulaklak, at isang sombrero na may malaking loro, na bahagyang naipit sa pagitan ng mga asul at pulang laso; ang alikabok ng daan, na humalo sa pulbos ng bigas sa kanyang mga pisngi, ay parang nagdagdag sa kanyang mga kulubot; gaya noong makita natin siya sa Maynila, ngayon ay akay-akay rin niya sa braso ang kanyang pilay na asawa.

Doña Victorina: Ikinalulugod kong ipakilala sa inyo ang aming pinsan, si Don Alfonso Linares de Espadaña!—sabi ni Doña Victorina habang itinuturo ang binata; ang ginoo ay inaanak ng isang kamag-anak ni Padre Dámaso, pribadong kalihim ng lahat ng mga ministro...

Makisig na bumati ang binata; muntik nang halikan ni Kapitan Tiago ang kanyang kamay.

Habang inaakyat ang maraming maleta at sako ng paglalakbay, habang dinadala sila ni Kapitan Tiago sa kanilang mga silid, sabihin natin ng kaunti tungkol sa mag-asawang ito, na bahagya nating nakilala sa mga unang kabanata.

Si Doña Victorina ay isang babaeng nasa kanyang apatnapu't limang agostos [mga Agosto; biro sa edad: mga taong lipas na], katumbas ng tatlumpu't dalawang abriles [mga Abril; mga taon ng kabataan], ayon sa kanyang mga kalkulasyong aritmetika. Siya ay naging maganda sa kanyang kabataan, may magandang pangangatawan,—ganito niya ito sinasabi,—ngunit sa sobrang paghanga sa sarili, tiningnan niya nang may malaking paghamak ang maraming Pilipinong mangingibig niya, dahil ang kanyang mga pangarap ay para sa ibang lahi. Hindi niya nais ipagkaloob kaninuman ang kanyang maputi at maliit na kamay, ngunit hindi dahil sa kawalan ng tiwala, dahil hindi kakaunting beses na ibinigay niya ang mga alahas na hindi matatawaran ang halaga sa iba't ibang mapagsapalarang dayuhan at taga-rito.

Anim na buwan bago ang panahon ng ating kuwento, natupad ang kanyang pinakamagandang pangarap, ang pangarap ng kanyang buong buhay, na para dito ay tatanggihan niya ang mga panunuyo ng kabataan at pati na ang mga pangako ng pag-ibig ni Kapitan Tiago, na noong araw ay ibinulong nang malambing sa kanyang mga tainga o inawit sa isang harana. Huli na, totoo, natupad ang pangarap; ngunit si Doña Victorina na, kahit hindi mahusay magsalita ng Espanyol, ay mas Espanyol pa kaysa kay Agustina de Zaragoza, at alam ang kasabihang: Mas mabuti nang huli kaysa hindi kailanman, ay naaaliw sa pagsasabi nito sa kanyang sarili.—Walang ganap na kaligayahan sa lupa, ito ang isa pa niyang lihim na kasabihan, dahil ang dalawang ito ay hindi kailanman lumalabas sa kanyang mga labi sa harap ng ibang tao.

Si Doña Victorina, na ginugol ang kanyang una, ikalawa, ikatlo at ikaapat na kabataan sa paghahagis ng lambat upang mahuli sa dagat ng mundo ang dahilan ng kanyang mga puyat, ay sa wakas kinailangang makuntento sa anumang ibinigay sa kanya ng kapalaran. Ang kawawang babae, kung sa halip na magkaroon ng tatlumpu't dalawang abriles, ay nagkaroon lamang ng tatlumpu't isa,—napakalaki ng pagkakaiba para sa kanyang aritmetika,—ibabalik sana niya sa tadhana ang huling inialok nito sa kanya, upang maghintay ng iba pang mas naaayon sa kanyang mga hilig. Ngunit dahil ang tao ang nagmumungkahi at ang pangangailangan ang nagpapasya, siya na lubhang nangangailangan na ng asawa, ay napilitang makuntento sa isang kawawang lalaki, na itinaboy ng Extremadura at, pagkatapos maglagalag sa mundo nang anim o pitong taon, isang makabagong Ulises, ay natagpuan sa wakas sa pulo ng Luzon ang pagtanggap, salapi at isang lipas nang Calipso, ang kanyang kalahating kahel... ay! at maasim ang kahel. Tiburcio Espadaña ang pangalan ng kaawa-awang lalaki, at kahit tatlumpu't limang taong gulang siya at mukhang matanda, mas bata siya kay Doña Victorina na tatlumpu't dalawang taon lamang. Ang dahilan nito ay madaling maunawaan, ngunit mapanganib sabihin.

Pumunta siya sa Pilipinas bilang ikalimang opisyal ng Aduana, ngunit napakasama ng kanyang kapalaran na, bukod sa matinding pagkahilo sa dagat at pagkabali ng isang binti sa paglalayag, ay natagpuan niya, labinlimang araw pagkarating niya, ang pagkatanggal sa kanya sa tungkulin na napapanahong dinala ng Salvadora [barkong galing Espanya], nang wala na siyang kahit isang kuwarta.

Nadala na sa dagat, ayaw na niyang bumalik sa Espanya nang hindi yumayaman, at naisip niyang maghanap ng mapagkakaabalahan. Hindi pinahintulutan ng kanyang pagmamataas bilang Espanyol ang anumang gawaing pangkatawan: masaya sanang magtatrabaho ang kawawang lalaki upang mabuhay nang marangal, ngunit hindi ito papayagan ng prestihiyo ng mga Espanyol, at hindi naman siya iniligtas ng prestihiyong ito sa mga pangangailangan.

Sa simula, nabuhay siya sa gastos ng ilang kababayan, ngunit, dahil marangal si Tiburcio, mapait sa kanya ang tinapay, at sa halip na tumaba, siya ay pumayat. Dahil wala siyang karunungan, pera o rekomendasyon, pinayuhan siya ng kanyang mga kababayan, upang makawala sa kanya, na pumunta sa mga probinsya at magpanggap na doktor sa medisina. Tumanggi ang lalaki sa simula, dahil bagaman naging utusan siya sa ospital ng San Carlos, wala siyang natutuhan sa agham ng panggagamot: ang trabaho niya ay pagpagan ang alikabok ng mga bangko at magsindi ng mga brasero, at sandali lamang iyon. Ngunit dahil gumigipit ang pangangailangan at pinapawi ng kanyang mga kaibigan ang kanyang mga pag-aalinlangan, sa wakas ay nakinig siya sa kanila, pumunta sa mga probinsya at nagsimulang dumalaw sa ilang maysakit, na naniningil nang katamtaman ayon sa idinidikta ng kanyang konsensya. Ngunit, tulad ng batang pilosopo na binanggit ni Samaniego, nauwi siya sa paniningil nang mahal at paglalagay ng malaking halaga sa kanyang mga pagdalaw; kaya't hindi nagtagal ay itinuring siyang isang mahusay na manggagamot, at marahil ay yumaman na sana siya, kung hindi nabalitaan ng protomedicato [lupong nangangasiwa sa mga manggagamot] ng Maynila ang kanyang labis na singil at ang kompetisyong ibinibigay niya sa iba.

Nakiusap para sa kanya ang ilang pribadong tao at mga propesor.

Mga Namamagitan: «Hombre [Aba, kaibigan]! Dr. C., hayaan na ninyo siyang makaipon ng kanyang maliit na puhunan, at kapag may anim o pitong libong piso na siya, makababalik na siya sa kanyang bayan at mamumuhay roon nang payapa. Tutal, ano ba ang pakialam ninyo roon? Na nililinlang niya ang mga walang-malay na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]? Aba'y magpakatalino sila! Kawawang tao siya; huwag ninyong agawan ng tinapay ang kanyang bibig; maging mabuting Espanyol kayo!

Ang doktor ay isang mabuting Espanyol at pumayag na magbulag-bulagan; ngunit dahil umabot ang balita sa tainga ng bayan, nagsimula silang magduda sa kanya at di nagtagal, nawalan si Don Tiburcio Espadaña ng kanyang mga pasyente at muli siyang napilitang halos mamalimos ng kanyang pang-araw-araw na tinapay. Noon niya nalaman mula sa isang kaibigan niya, na dating matalik na kaibigan ni Doña Victorina, ang gipit na kalagayan ng ginang na ito, ang kanyang pagkamakabayan at mabuting puso. Nakita ni Don Tiburcio roon ang isang piraso ng langit at humiling na maipakilala siya.

Nagkita sina Doña Victorina at Don Tiburcio. Tarde veniéntibus ossa [Sa mga nahuhuli, ang mga buto] sana ang kanyang naibulalas, kung marunong siya ng Latin. Hindi na siya pasado, lipas na siya; ang dati niyang makapal na buhok ay naging isang pusod na lamang, na kasinlaki, ayon sa kanyang katulong, ng isang ulo ng bawang; mga kulubot ang gumuguhit sa kanyang mukha at nagsisimula nang umuga ang kanyang mga ngipin; nagdusa rin ang kanyang mga mata, at nang malaki; kailangan niyang paningkitin ang mga ito nang madalas upang makakita sa may kalayuan: ang kanyang ugali na lamang ang natira sa kanya.

Pagkatapos ng kalahating oras na pag-uusap, nagkaintindihan at nagkasundo sila. Mas gusto sana niya ang isang Espanyol na hindi gaanong pilay, hindi gaanong utal, hindi gaanong kalbo, hindi gaanong bungi, na hindi gaanong nagtatalsik ng laway kapag nagsasalita at may higit na sigla at katayuan, gaya ng lagi niyang sinasabi; ngunit ang ganitong uri ng mga Espanyol ay hindi kailanman lumapit sa kanya upang hingin ang kanyang kamay. Narinig na niya nang higit sa isang beses na «ipinipintang kalbo ang pagkakataon», at tapat niyang pinaniwalaan na si Don Tiburcio ang mismong pagkakataon, dahil, salamat sa kanyang mga itim na gabi, maaga siyang nakalbo. Aling babae ang hindi maingat sa edad na tatlumpu't dalawa?

Si Don Tiburcio naman ay nakaramdam ng malabong lungkot nang maisip ang kanyang pulot-gata. Ngumiti siya nang may pagtitiis at tinawag upang tulungan siya ang multo ng gutom. Hindi siya kailanman nagkaroon ng ambisyon o mga pagmamataas; simple ang kanyang mga hilig, limitado ang kanyang mga iniisip; ngunit ang kanyang puso, na birhen hanggang noon, ay nangarap ng ibang-ibang diyosa.—Noong kanyang kabataan, kapag, pagod sa trabaho pagkatapos ng isang payak na hapunan, siya ay humihiga sa isang abang higaan upang tunawin ang gazpacho [malamig na sabaw na gulay ng Espanya], natutulog siyang iniisip ang isang nakangiti at malambing na larawan. Pagkatapos, nang dumami ang mga sama ng loob at mga kakulangan, lumipas ang mga taon at hindi dumating ang makatang larawan, inisip na lamang niya ang isang mabuting babae, masinop, masipag, na makapagdadala ng maliit na dote, aaliw sa kanya sa pagod ng trabaho at kagagalitan siya paminsan-minsan,—oo, inisip niya ang mga pagalit bilang isang kaligayahan! Ngunit nang, napilitang maglagalag mula bansa hanggang bansa sa paghahanap, hindi na ng kayamanan, kundi ng kaunting ginhawa upang mabuhay sa mga natitira niyang araw; nang, nabighani sa mga kuwento ng kanyang mga kababayang galing sa Ibayong-dagat, siya ay sumakay patungong Pilipinas, ang realismo ay nagbigay-daan sa isang mapagmataas na mestiza [babaeng may halong lahi], sa isang magandang india [katutubong babae, tawag ng mga Kastila] na may malalaking itim na mata, nababalot ng mga seda at manipis na telang naaaninag, puno ng mga brilyante at ginto, na nag-aalok sa kanya ng kanyang pag-ibig, ng kanyang mga karwahe, atbp. Dumating siya sa Pilipinas at inakala niyang natutupad ang kanyang pangarap, dahil ang mga dalaga, na dumarating sa Luneta at sa Malecón sakay ng mga karwaheng pilak, ay tumingin sa kanya nang may kaunting pag-uusisa. Ngunit nang mawalan siya ng tungkulin, naglaho ang mestiza o ang india, at sa hirap ay nabuo niya ang larawan ng isang biyuda, ngunit isang kaaya-ayang biyuda. Kaya't nang makita niyang nagkakatawan sa bahagi ang kanyang pangarap, siya ay nalungkot, ngunit, dahil mayroon siyang kaunting likas na pilosopiya, sinabi niya sa kanyang sarili:

Doktor de Espadaña: «Panaginip lamang iyon, at sa mundo ay hindi nabubuhay sa pangangarap!»

Ganito niya nilutas ang kanyang mga pag-aalinlangan: gumagamit ang babae ng pulbos ng bigas, pse [e, ano ngayon]! kapag nakasal na sila, ipatatanggal niya ito; marami itong kulubot, ngunit mas maraming punit at sulsi ang kanyang levita [mahabang amerikana]; isa itong matandang mapagpanggap, nakasisindak at mala-lalaki, ngunit mas nakasisindak, mas kakila-kilabot at mas mapagpanggap pa ang gutom, at saka, para doon nga siya ipinanganak na may mabait na ugali, at binabago ng pag-ibig ang mga ugali; napakasama ng pagsasalita nito ng Kastila, ngunit siya man ay hindi rin mahusay rito, ayon sa sinabi ng pinuno ng Negociado [sangay ng tanggapan ng pamahalaan] nang ipaalam sa kanya ang kanyang pagkatanggal, at bukod dito, ano ang mahalaga? matanda ba itong pangit at katawa-tawa? siya naman ay pilay, bungi at kalbo! Mas gusto ni Don Tiburcio na mag-alaga kaysa alagaan bilang maysakit sa gutom. Kapag may kaibigang nangungutya sa kanya, sumasagot siya: «Bigyan mo ako ng tinapay at tawagin mo akong tanga.»

Si Don Tiburcio ay isang tao na, sa karaniwang salita, hindi makakapanakit kahit ng isang langaw: mapagpakumbaba at hindi kayang magkimkim ng masamang isip, naging misyonero sana siya noong mga sinaunang panahon. Hindi naibigay sa kanya ng kanyang pananatili sa bansa ang paniniwalang siya ay lubhang nakahihigit, may malaking halaga at dakilang kahalagahan, na natatamo ng karamihan sa kanyang mga kababayan sa loob lamang ng ilang linggo. Hindi kailanman nakapagkimkim ng galit ang kanyang puso; hindi pa siya nakatatagpo ng kahit isang filibustero [kaaway ng pamahalaan]; ang nakikita lamang niya ay mga kaawa-awang dapat niyang pagkakitaan, kung ayaw niyang maging mas kaawa-awa kaysa sa kanila. Nang balakin siyang litisin dahil sa pagpapanggap na manggagamot, hindi siya nagdamdam, hindi siya nagreklamo; kinilala niya ang katarungan at ang tanging sagot niya: Pero kailangang mabuhay!

Nagpakasal, o nagkahulihan, nga sila, at nagtungo sa Sta. Ana upang doon magpulot-gata; ngunit sa gabi ng kasal, nagkaroon si Doña Victorina ng matinding impatso, at nagpasalamat sa Diyos si Don Tiburcio, at nagpakita ng malasakit at pag-aalaga. Sa ikalawang gabi, gayunpaman, kumilos siya bilang isang marangal na lalaki, at kinabukasan, nang tumingin siya sa salamin, ngumiti siya nang malungkot nang makita ang kanyang mga gilagid na wala nang ngipin; tumanda siya nang hindi kukulangin sa sampung taon.

Masayang-masaya sa kanyang asawa si Doña Victorina, kaya't ipinagawa niya ito ng magandang pustiso, pinabihisan at pinagayakan sa mga pinakamahuhusay na sastre sa lungsod; nagpagawa siya ng mga araña [uri ng magaang karwahe] at kalesa, nagpakuha sa Batangas at Albay ng mga pinakamahuhusay na kabayong pangkarwahe, at pinilit pa siyang magkaroon ng dalawang kabayo para sa mga darating na karera.

Habang binabago niya ang kanyang asawa, hindi niya nakalimutan ang kanyang sarili: iniwan niya ang saya na yari sa seda at ang kamisang piña para sa damit Europeo; pinalitan niya ang simpleng ayos ng buhok ng mga Pilipina ng mga pekeng buhok sa noo, at sa kanyang mga damit, na kahanga-hangang hindi bagay sa kanya, ginulo niya ang kapayapaan ng buong tahimik at walang-ginagawang kapitbahayan.

Ang asawa, na hindi kailanman lumalabas nang naglalakad,—ayaw ng babae na makita ang kanyang pagkapilay,—ay ipinapasyal siya sa mga pinakatahimik na lugar, sa malaking pighati ni Eva, na nais ipagmalaki ang kanyang asawa sa mga pinakamataong pasyalan, ngunit nanahimik siya bilang paggalang sa pulot-gata.

Nagsimula ang pagliit ng buwan nang gusto ng lalaki na pag-usapan ang pulbos ng bigas, at sinabing iyon ay huwad, hindi natural; kumunot ang noo ni Doña Victorina at tinitigan ang kanyang pustiso. Nanahimik ang lalaki, at naunawaan ng babae ang kanyang kahinaan.

Hindi nagtagal ay inakala ni Doña Victorina na magiging ina na siya, at ibinalita ito sa lahat ng kanyang mga kaibigan:

Doña Victorina: Sa susunod na buwan, ako at si De Espadaña ay pupunta sa Península [Espanya]; ayokong dito ipanganak ang aming anak at tawaging rebolusyonaryo.

Naglagay siya ng "de" sa apelyido ng kanyang asawa; ang "de" ay walang halaga ngunit nagbibigay ng katayuan sa pangalan. Kapag siya ay pumipirma, inilalagay niya: Victorina de los Reyes de de Espadaña; ang "de de Espadaña" ay kanyang kinahuhumalingan; ni ang gumawa ng litograpiya ng kanyang mga tarheta ni ang kanyang asawa ay hindi nakapag-alis nito sa kanyang isipan.

Doña Victorina: Kung isang "de" lamang ang ilalagay ko, baka isipin nilang wala ka nito, tanga!—sabi niya sa kanyang asawa.

Patuloy siyang nagsasalita tungkol sa kanilang mga paghahanda sa paglalakbay, isinaulo niya ang mga pangalan ng mga daungang hihintuan, at masarap siyang pakinggan:

Doña Victorina: «Makikita ko ang ismo [mali niyang bigkas ng istmo, makitid na lupang nagdurugtong] sa kanal ng Suez: Naniniwala si De Espadaña na iyon ang pinakamaganda. Nalibot na ni De Espadaña ang buong mundo»—«Marahil hindi na ako babalik sa bansang ito ng mga mabangis.»—«Hindi ako ipinanganak para manirahan dito; mas bagay sa akin ang Aden o Port Said; mula pagkabata ay ganoon na ang paniniwala ko, atbp.»

Sa kanyang heograpiya, hinati ni Doña Victorina ang mundo sa Pilipinas at Espanya, hindi tulad ng mga chulo [mga hambog na taga-Madrid] na hinahati ito sa Espanya at Amerika, o Tsina sa ibang tawag.

Alam ng kanyang asawa na ang ilan sa mga ito ay kalokohan, ngunit nanahimik siya upang hindi siya sigawan at ipamukha sa kanya ang kanyang pagkautal. Nagkunwari siyang naglilihi upang palakihin ang kanyang mga ilusyon bilang ina, at nagsimulang magbihis ng makukulay, magpuno ng mga bulaklak at laso sa sarili at mamasyal sa Escolta nang naka-bata [maluwag na damit-pambahay], ngunit oh, pagkabigo! lumipas ang tatlong buwan at naglaho ang pangarap, at dahil wala nang dahilan upang hindi maging rebolusyonaryo ang anak, itinigil ang paglalakbay. Kumonsulta siya sa mga doktor, komadrona, matatandang babae, atbp., ngunit walang silbi; siya, na sa ikinasasama ng loob ni Kapitan Tiago ay tinutuya si San Pascual Bailón, ay ayaw lumapit sa anumang santo o santa; kaya't sinabi sa kanya ng isang kaibigan ng kanyang asawa:

Kaibigan ng Asawa: Maniwala kayo sa akin, Ginang; kayo ang tanging espíritu fuerte [malayang isip na ayaw sa pamahiin; sa letra, matapang na espiritu] sa nakababagot na bansang ito!

Ngumiti siya nang hindi naiintindihan kung ano ang espíritu fuerte, at kinagabihan, sa oras ng pagtulog, itinanong niya ito sa kanyang asawa.

Doktor de Espadaña: Hija [anak; malambing na tawag], sagot nito, ang e... espíritu fuerte na kilala ko ay ang amonya: marahil ay nagsalita lamang ang kaibigan ko sa re... retorika.

Mula noon, palagi niyang sinasabi kung maaari:

Doña Victorina: Ako ang tanging amonya sa lubhang nakababagot na bansang ito, nagsasalita sa retorika; ganoon ang sinabi ni Ginoong N. de N., isang peninsular [Kastilang isinilang sa Espanya] na napakataas ng katayuan.

Ang lahat ng kanyang sinasabi ay kailangang gawin; lubos na niyang napasunod ang kanyang asawa, na sa kanyang bahagi ay hindi nagpakita ng malaking pagtutol, at naging parang isang asong kandungan niya. Kapag ininis siya nito, hindi niya ito pinapayagang mamasyal, at kapag talagang nagagalit siya, binubunot niya ang pustiso nito at iniiwan itong kahindik-hindik ang hitsura nang isa o higit pang araw.

Naisip niya na ang kanyang asawa ay dapat maging doktor sa Medisina at Siruhiya at sinabi niya ito sa kanya.

Doktor de Espadaña: Hija! gusto mo bang ipadakip ako?—tanong niyang takot na takot.

Doña Victorina: Huwag kang tanga at hayaan mo akong mag-ayos ng mga bagay; hindi ka manggagamot ng sinuman, ngunit gusto kong tawagin kang doktor at ako'y doktora; ayan!

At kinabukasan, tumanggap si Rodoreda ng utos na iukit sa isang lapidang itim na marmol: DOKTOR DE ESPADAÑA, ESPESYALISTA SA LAHAT NG URI NG SAKIT.

Kailangang tawagin sila ng lahat ng katulong sa kanilang mga bagong titulo, at dahil dito, dumami ang mga pekeng buhok sa noo, kumapal ang pulbos ng bigas, dumami ang mga laso at puntas, at tiningnan niya nang may higit na paghamak kaysa dati ang kanyang mga kababayang babaeng mahihirap at hindi pinalad, na ang mga asawa ay mas mababa ang katayuan kaysa sa asawa niya. Araw-araw ay nararamdaman niyang lalo siyang nagiging marangal at mataas, at kung magpapatuloy siya sa ganitong landas, sa loob ng isang taon ay iisipin niyang siya ay may banal na pinagmulan.

Ang mga dakilang kaisipang ito ay hindi naman nakahahadlang na araw-araw ay nagiging mas matanda at katawa-tawa siya. Sa tuwing nakikita siya ni Kapitan Tiago at naaalala ang kanyang walang saysay na panliligaw noon, agad siyang nagpapadala ng isang piso sa simbahan para sa isang misa ng pasasalamat. Sa kabila nito, iginagalang ni Kapitan Tiago ang kanyang asawa dahil sa titulo nitong espesyalista sa lahat ng uri ng sakit, at pinakikinggan nang mabuti ang ilang mga pangungusap na sa kanyang pagkautal ay nagagawa niyang sabihin. Dahil dito, at dahil ang doktor na ito ay hindi dumadalaw sa lahat ng tao tulad ng ibang mga doktor, pinili siya ni Kapitan Tiago upang gamutin ang kanyang anak.

Tungkol naman sa batang Linares, iba na ang usapan. Nang inihahanda ang paglalakbay patungong Espanya, naisip ni Doña Victorina ang isang peninsular na administrador, dahil hindi siya nagtitiwala sa mga Pilipino: naalala ng kanyang asawa ang isang pamangkin sa Madrid, na nag-aaral para maging abogado at itinuturing na pinakamatalino sa kanilang pamilya: sinulatan nila ito, binayaran na ang pamasahe, at nang maglaho ang pangarap, ang binata ay nasa biyahe na.

Sila ang tatlong tauhan na kakarating lang.

Habang kumakain sila ng ikalawang almusal, dumating si Padre Salví, at ang mag-asawa, na kilala na siya, ay ipinakilala sa kanya, kasama ang lahat ng titulo nito, ang batang Linares, na namula.

Napag-usapan si María Clara, gaya ng inaasahan; nagpapahinga at natutulog ang dalaga. Napag-usapan ang paglalakbay; ipinakita ni Doña Victorina ang kanyang kadaldalan sa pagbatikos sa mga kaugalian ng mga probinsiyano, sa kanilang mga bahay na nipa, sa mga tulay na kawayan, at hindi niya nakalimutang sabihin sa kura ang pakikipagkaibigan niya sa segundo cabo [pangalawa sa Kapitan Heneral], sa ganitong Alcalde, sa ganoong oidor [hukom ng Real Audiencia], sa intendente [tagapangasiwa ng kabang-yaman], atbp., mga taong may mataas na katayuan na lubhang nagpapahalaga sa kanya.

Kapitan Tiago: Dapat sana'y dumating kayo dalawang araw na ang nakalipas, Doña Victorina,—sabi ni Kapitan Tiago sa isang maikling pahinga,—at nakita sana ninyo ang Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral: doon siya nakaupo.

Doña Victorina: Ano? Paano? Naparito ang Kanyang Ekselensiya? At sa bahay ninyo? Hindi totoo!

Kapitan Tiago: Sinasabi ko sa inyo na doon siya umupo! Dapat sana'y dumating kayo dalawang araw na ang nakalipas...

Doña Victorina: Ah! sayang at hindi nagkasakit si Clarita nang mas maaga!—bulalas niya na may tunay na panghihinayang, at bumaling kay Linares:

Doña Victorina: Naririnig mo, pinsan? Naparito ang Kanyang Ekselensiya! Nakikita mo na kung gaano katama si De Espadaña nang sabihin niya sa iyo na hindi ka pupunta sa bahay ng isang hamak na Indio? Dahil alam ninyo, Don Santiago, na ang aming pinsan ay kaibigan sa Madrid ng mga ministro at mga duke at kumakain sa bahay ng Konde ng Kampanaryo.

Doktor de Espadaña: Ng Duke ng Torre, Victorina,—itinama ng kanyang asawa.

Doña Victorina: Pareho lang; ikaw pa ba ang magtuturo sa akin?...

Linares: Makikita ko kaya ngayon si Padre Dámaso sa kanyang bayan?—putol ni Linares na bumaling kay Padre Salví;—sinabi nila sa akin na malapit lang siya rito.

Fray Salví: Narito nga siya at darating maya-maya,—sagot ng kura.

Linares: Natutuwa ako! may dala akong sulat para sa kanya,—bulalas ng binata,—at kung hindi dahil sa masayang pagkakataong nagdala sa akin dito, sinadya ko sanang pumarito upang dalawin siya.

Samantala, nagising na ang masayang pagkakataon.

Doña Victorina: De Espadaña,—sabi ni Doña Victorina pagkatapos ng almusal,—puntahan na ba natin si Clarita?—At kay Kapitan Tiago:—Para sa inyo lamang, Don Santiago, para sa inyo lamang! Ang asawa ko ay hindi nanggagamot kundi ng mga taong may mataas na katayuan, at kahit gayon pa man! Ang asawa ko ay hindi tulad ng mga doktor dito... sa Madrid, hindi siya dumadalaw kundi sa mga taong may mataas na katayuan.

Pumunta sila sa silid ng maysakit.

Halos madilim ang silid, sarado ang mga bintana dahil sa takot sa hangin, at ang kaunting liwanag na tumatanglaw rito ay nagmumula sa mga kandilang nagniningas sa harap ng isang imahe ng Birhen ng Antipolo.

Nakatali ang ulo ng isang panyong binasa sa tubig ng Kolonya, maingat na nakabalot ang katawan sa mga puting kumot na may maraming tiklop, na nagtatakip sa kanyang mga birhen na anyo, nakahiga ang dalaga sa kanyang kamang yari sa kamagong², sa pagitan ng mga kurtinang husi [telang seda] at piña. Ang kanyang buhok, na bumubuo ng isang kuwadro sa paligid ng kanyang hugis-itlog na mukha, ay nagpapatingkad sa naaaninag niyang pamumutla, na binibigyang-buhay lamang ng kanyang malalaking mata, puno ng kalungkutan. Sa kanyang tabi ay naroon ang dalawang kaibigan at si Andeng na may hawak na isang bungkos ng mga liryo.

Kinuha ni De Espadaña ang kanyang pulso, sinuri ang kanyang dila, nagtanong ng ilang katanungan, at sinabi habang iniiling ang ulo sa magkabilang panig:

Doktor de Espadaña: E... siya ay may sakit, ngunit maaari siyang gumaling!

Tiningnan ni Doña Victorina nang may pagmamalaki ang mga naroroon.

Doktor de Espadaña: Liquen [isang lumot na gamot] na may gatas sa umaga, jarabe de altea [arnibal na gamot mula sa halamang altea], dalawang pildoras ng cinoglosa [isang halamang gamot]!—utos ni De Espadaña.

Doña Victorina: Magpakatatag ka, Clarita,—sabi ni Doña Victorina na lumalapit;—nandito kami upang pagalingin ka... Ipapakilala kita sa aming pinsan.

Natulala si Linares, pinagmamasdan ang mga nangungusap na matang iyon na tila may hinahanap, at hindi niya narinig si Doña Victorina na tinatawag siya.

Fray Salví: Ginoong Linares,—sabi ng kura na binubunot siya mula sa kanyang pagkamangha,—dumarating na si Padre Dámaso.

Dumarating nga si Padre Dámaso, maputla at medyo malungkot; pagkabangon niya sa higaan, si María Clara ang una niyang dinalaw. Hindi na siya ang dating Padre Dámaso, na matipuno at masalita; ngayon ay tahimik siyang lumalakad at medyo pasuray-suray.