Kabanata L Ang Pamilya ni Elias

Elías: «Mga animnapung taon na ang nakalilipas, ang aking lolo ay naninirahan sa Maynila at naglilingkod bilang tagapagtala ng mga kuwenta sa bahay ng isang negosyanteng Espanyol. Ang aking lolo ay napakabata pa noon, kasal na at may isang anak na lalaki. Isang gabi, sa hindi malamang dahilan, nasunog ang bodega, kumalat ang apoy sa buong bahay at mula roon sa marami pang iba. Ang mga pagkalugi ay hindi mabilang, naghanap ng maysala at ang aking lolo ang pinagbintangan ng negosyante. Walang saysay ang kanyang pagtutol, at dahil siya ay mahirap at hindi makabayad sa mga tanyag na abogado, siya ay nahatulang hagupitin sa harap ng publiko at iparada sa mga kalye ng Maynila. Hanggang kamakailan lamang ay ginagamit pa ang ganitong nakakahiyang parusa, na tinatawag ng mga tao na kabayo at baka, na sanlibong ulit na mas masahol pa kaysa sa kamatayan mismo. Ang aking lolo, iniwan ng lahat maliban sa kanyang batang asawa, ay nakita ang sarili na nakatali sa isang kabayo, sinusundan ng isang malupit na karamihan, hinahagupit sa bawat kanto, sa harap ng mga tao, na kanyang mga kapatid, at malapit sa maraming templo ng isang Diyos ng kapayapaan. Nang ang kaawa-awang tao, na habambuhay nang kahiya-hiya, ay nabusog na ang paghihiganti ng mga tao sa kanyang dugo, mga pahirap at mga sigaw, kinailangan siyang ibaba sa kabayo dahil nawalan na siya ng malay; at sana'y namatay na siya! Sa isa sa mga pinong kalupitang iyon, siya ay pinalaya; ang kanyang kawawang asawa, na noon ay buntis, ay walang saysay na namalimos ng trabaho o limos sa bawat pinto, upang alagaan ang maysakit na asawa at ang kawawang anak: sino ang magtitiwala sa asawa ng isang manununog at taong kahiya-hiya? Kaya napilitan ang asawa na pasukin ang prostitusyon!»

Tumayo si Ibarra mula sa kanyang upuan.

Elías: «Oh, huwag kayong mag-alala! Ang prostitusyon ay hindi na kasiraang-puri para sa kanya ni kahihiyan para sa asawa: wala na ang dangal at ang hiya. Gumaling ang lalaki sa kanyang mga sugat at pumarito upang magtago kasama ang kanyang asawa at anak sa mga bundok ng lalawigang ito. Dito nanganak ang babae ng isang sanggol na may kapansanan at puno ng sakit, na nagkaroon ng kapalarang mamatay. Dito sila nanirahan ng ilang buwan pa, miserable, nag-iisa, kinamumuhian at kinatatakutan ng lahat. Hindi matiis ng aking lolo ang kanyang kahirapan at, palibhasa'y hindi kasintapang ng kanyang asawa, nagbigti siya, sa kawalan ng pag-asa sa pagkakita sa kanyang maysakit na asawa, na walang anumang tulong at pag-aalaga. Nabulok ang bangkay sa harap ng anak, na halos hindi maalagaan ang kanyang maysakit na ina, at ang masamang amoy ang nagbunyag nito sa hustisya. Ang aking lola ay inakusahan at nahatulan dahil hindi siya nagbigay-alam; ibinintang sa kanya ang pagkamatay ng kanyang asawa at pinaniwalaan ito, dahil ano ang hindi kayang gawin ng asawa ng isang miserableng tao, na pagkatapos ay naging prostituta? Kung siya ay manumpa, tinatawag siyang bulaan; kung siya ay umiyak, sinasabing nagsisinungaling siya; at lapastangan daw siya kung tumatawag sa Diyos. Gayunpaman, siya ay pinagbigyan at hinintay ang kanyang panganganak bago siya hagupitin: alam ninyong pinalalaganap ng mga prayle ang paniniwala na ang mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] ay mapakikitunguhan lamang sa pamamagitan ng palo: basahin ninyo ang sinasabi ni Padre Gaspar de San Agustín.

«Ang isang babaeng nahatulan ng ganito, ay susumpain ang araw na isisilang ang kanyang anak: ito ay, bukod sa pagpapahaba ng pagdurusa, paglabag sa mga damdamin ng isang ina. Sa kasamaang-palad, maayos na nanganak ang babae, at sa kasamaang-palad din, malusog na isinilang ang bata. Dalawang buwan pagkatapos ay natupad ang hatol sa malaking kasiyahan ng mga tao, na sa ganitong paraan ay naniniwala na tinutupad nila ang kanilang tungkulin. Hindi na mapayapa sa mga bundok na ito, tumakas siya kasama ang kanyang dalawang anak sa kalapit na lalawigan at doon sila namuhay na parang mababangis na hayop: namumuhi at kinamumuhian. Ang panganay sa dalawang magkapatid, na naaalala sa gitna ng napakaraming kahirapan ang kanyang masayang pagkabata, ay naging tulisan sa sandaling siya ay nagkaroon ng lakas. Agad na kumalat ang madugong pangalan ni Bálat mula sa lalawigan patungo sa lalawigan, kilabot ng mga bayan, dahil sa kanyang paghihiganti ay dinadaan niya ang lahat sa dugo at apoy. Ang bunso, na pinagkalooban ng Kalikasan ng mabuting puso, ay nagtiis sa kanyang kapalaran at kahihiyan sa tabi ng kanyang ina: nabubuhay sila sa kung ano ang ibinibigay ng kagubatan, nagsusuot ng mga basahan na itinatapon ng mga naglalakbay, ang ina ay nawalan na ng pangalan, kilala lamang siya sa mga tawag na kriminal, prostituta, pinalo; ang anak naman ay kilala lamang bilang anak ng kanyang ina, dahil sa kabaitan ng kanyang ugali ay hindi siya pinaniniwalaang anak ng manununog, at dahil maaaring pagdudahan ang lahat pagdating sa moralidad ng mga Indio. Sa wakas, ang kilalang Bálat ay nahulog isang araw sa kamay ng Hustisya, na humingi sa kanya ng mahigpit na pananagutan sa kanyang mga krimen, ang Hustisyang wala namang ginawa upang turuan siya ng kabutihan; at isang umaga, habang hinahanap ng binata ang kanyang ina, na pumunta sa kagubatan upang manguha ng kabute at hindi pa bumabalik, natagpuan niya itong nakahandusay sa lupa, sa gilid ng daan, sa ilalim ng isang puno ng kapok, ang mukha ay nakaharap sa langit, ang mga mata ay nanlalaki at nakatitig, ang mga naninigas na daliri ay nakabaon sa lupa, kung saan makikita ang mga bakas ng dugo. Naisip ng binata na itaas ang kanyang paningin at sundan ang tingin ng bangkay, at nakita niya sa sanga ang isang nakabiting buslo, at sa loob ng buslo ang duguang ulo ng kanyang kapatid!»

Ibarra: Diyos ko!—sigaw ni Ibarra.

Elías: «Iyan ang maaaring naisigaw ng aking ama!—patuloy ni Elías nang malamig.—Pinagputul-putol ng mga tao ang tulisan at inilibing ang katawan, ngunit ang mga bahagi ay ikinalat at isinabit sa iba't ibang bayan. Kung sakaling maglakbay kayo minsan mula Calamba patungong Santo Tomás, makikita pa rin ninyo ang isang kaawa-awang puno ng lumboy [duhat] kung saan nakabitin at nabulok ang isang binti ng aking tiyuhin: isinumpa ito ng Kalikasan at ang puno ay hindi lumalaki ni namumunga. Ganoon din ang ginawa sa iba pang mga bahagi, ngunit ang ulo, ang ulo bilang ang pinakamagandang bahagi ng indibidwal, bilang ang pinakamadaling makilala, isinabit nila ito sa harap ng kubo ng ina!»

Yumuko si Ibarra.

Elías: «Tumakas ang binata na parang isang isinumpa,—patuloy ni Elías;—tumakas mula sa bayan patungo sa bayan, sa mga bundok at lambak, at nang akala niya'y wala nang nakakikilala sa kanya, pumasok siya bilang manggagawa sa bahay ng isang mayaman sa lalawigan ng Tayabas. Ang kanyang kasipagan, ang kabaitan ng kanyang ugali ay nagkamit ng paggalang ng lahat ng hindi nakakaalam ng kanyang nakaraan. Sa pamamagitan ng trabaho at pagtitipid, nakaipon siya ng maliit na puhunan, at dahil lumipas na ang kahirapan at bata pa siya, naisip niyang maging masaya. Ang kanyang magandang hitsura, kabataan at medyo maayos na kalagayan ay nakakuha ng pag-ibig ng isang dalaga sa bayan, na ang kamay ay hindi niya magawang hingin dahil sa takot na malaman ang kanyang nakaraan. Ngunit ang pag-ibig ay nanaig at pareho silang nagkasala. Ang lalaki, upang iligtas ang dangal ng babae, ay isinugal ang lahat, hiniling ang kanyang kamay sa kasal, hinanap ang mga papeles at lahat ay natuklasan: ang ama ng dalaga ay mayaman, nagawa niyang ipalitis ang lalaki, na hindi nagtangkang ipagtanggol ang sarili, umamin sa lahat at ipinadala sa piitan. Ang dalaga ay nanganak ng isang batang lalaki at isang batang babae, na pinalaki nang lihim at pinaniwalang patay na ang kanilang ama, bagay na hindi mahirap, dahil nakita nilang namatay ang kanilang ina noong musmos pa sila, at hindi gaanong inisip ang pag-uusisa sa angkan. Dahil ang aming lolo ay mayaman, ang aming pagkabata ay napakasaya; ang aking kapatid na babae at ako ay lumaki nang magkasama, nagmamahalan tulad lamang ng pagmamahalan ng dalawang kambal na hindi nakakaalam ng ibang pag-ibig. Bata pa ako nang mag-aral sa kolehiyo ng mga Heswita, at ang aking kapatid na babae, upang hindi kami tuluyang magkalayo, ay nanirahan at nag-aral sa Concordia. Nang matapos ang aming maikling pag-aaral, dahil nais lamang naming maging mga magsasaka, umuwi kami sa bayan upang angkinin ang mana ng aming lolo. Nabuhay kami ng ilang panahon na masaya, ang hinaharap ay ngumingiti sa amin, marami kaming mga katulong, masagana ang ani ng aming mga bukirin at ang aking kapatid na babae ay malapit nang ikasal sa isang binatang kanyang sinasamba at gayundin naman ang pagmamahal nito sa kanya. Dahil sa mga usapin sa pera, dahil sa aking mapagmataas na ugali noon, nakagalit ko ang isang malayong kamag-anak, at isang araw ay isinumbat niya sa akin ang aking madilim na kapanganakan, ang aking kahiya-hiyang angkan. Akala ko ito ay isang paninirang-puri at hiningan ko siya ng pananagutan; ang libingan kung saan natutulog ang napakaraming kabulukan ay muling nabuksan at lumabas ang katotohanan upang ako'y hiyain. Sa lalo pang kasawian, may ilang taon na kaming matandang katulong, na nagtitiis ng lahat ng aking mga kapritso nang hindi kami iniiwan, nasisiyahan lamang sa pag-iyak at pagdaing sa gitna ng mga pangungutya ng ibang mga katulong. Hindi ko alam kung paano nalaman ng aking kamag-anak; ang nangyari ay ipinatawag niya sa hukuman ang matandang ito at pinilit siyang ipahayag ang katotohanan; ang matandang katulong ay ang aming ama, na hindi mapalayo sa kanyang mga minamahal na anak at ilang beses ko nang pinagmalupitan. Ang aming kaligayahan ay naglaho, iniwan ko ang aming kayamanan, ang aking kapatid na babae ay nawalan ng kasintahan, at kasama ang aming ama ay iniwan namin ang bayan upang pumunta sa kahit anong lugar. Ang isiping naging sanhi siya ng aming kasawian ang nagpaikli sa buhay ng matanda; mula sa kanyang mga labi ay nalaman ko ang buong masakit na nakaraan. Ang aking kapatid na babae at ako ay naiwang nag-iisa.

»Umiyak siya nang labis, ngunit sa gitna ng napakaraming dalamhating nagpatong-patong sa amin, hindi niya nalimutan ang kanyang pag-ibig. Walang reklamo, walang salita, nakita niyang ikinasal sa iba ang kanyang dating kasintahan, at nakita ko siyang unti-unting nagkasakit nang hindi ko siya maaliw. Isang araw siya ay nawala; walang saysay na hinanap ko siya sa lahat ng dako, walang saysay na nagtanong ako tungkol sa kanya, hanggang sa anim na buwan pagkatapos ay nalaman ko na sa panahong iyon, pagkatapos ng isang pagbaha ng lawa, natagpuan sa baybayin ng Calamba sa pagitan ng mga palayan ang bangkay ng isang dalaga, nalunod o pinatay; ayon sa sabi-sabi, may nakatarak na kutsilyo sa dibdib. Ang mga awtoridad ng bayang iyon ay nagpalathala ng pangyayari sa mga kalapit na bayan; walang sinumang dumating upang angkinin ang bangkay; walang dalagang nawawala. Sa mga palatandaan na ibinigay sa akin pagkatapos, sa kasuotan, mga alahas, kagandahan ng kanyang mukha at kanyang napakakapal na buhok, nakilala ko ang aking kawawang kapatid na babae. Mula noon ay nagpapagala-gala ako mula sa lalawigan patungo sa lalawigan; ang aking pangalan at ang aking kasaysayan ay nasa bibig ng marami, ibinibintang sa akin ang mga gawain, minsan ay sinisiraan ako, ngunit hindi ko gaanong pinapansin ang mga tao at ipinagpapatuloy ang aking landas. Narito ang maikling salaysay ng aking kasaysayan, at ang kasaysayan ng isa sa mga hatol ng mga tao».

Tumahimik si Elías at nagpatuloy sa pagsagwan.

Ibarra: Nagsisimula akong maniwala na may katwiran kayo,—mahinang bulong ni Crisóstomo,—kapag sinasabi ninyong ang hustisya ay dapat maghangad ng kabutihan sa pamamagitan ng paggantimpala sa kabutihang-asal at ng pagtuturo sa mga kriminal. Ngunit... ito ay imposible, utopiko; saan kukuha ng ganoong karaming pera, ganoong karaming bagong empleyado?

Elías: At para saan ang mga pari na ipinangangaral ang kanilang misyon ng kapayapaan at kawanggawa? Mas magiging kapuri-puri ba ang basain ng tubig ang ulo ng isang bata, pakainin siya ng asin, kaysa gisingin sa nagdilim na konsensiya ng isang kriminal ang kislap na iyon na ibinigay ng Diyos sa bawat tao upang hanapin ang kabutihan? Mas magiging makatao ba ang samahan ang isang nahatulan sa bitayan, kaysa samahan siya sa mahirap na landas na nagdadala mula sa bisyo patungo sa kabutihan? Hindi ba binabayaran din ang mga espiya, berdugo at mga guwardiya sibil? Ito, bukod sa pagiging marumi, ay nagkakahalaga rin ng pera.

Ibarra: Kaibigan ko, ni kayo ni ako, kahit na gustuhin natin, ay hindi magtatagumpay.

Elías: Kung tayo lamang, sa totoo, wala tayong kabuluhan; ngunit yakapin ninyo ang adhikain ng bayan, makiisa kayo sa bayan, huwag ninyong ipagwalang-bahala ang kanilang mga tinig, magbigay kayo ng halimbawa sa iba, ibigay ninyo ang diwa ng tinatawag na tinubuang bayan!

Ibarra: Ang hinihingi ng bayan ay imposible; kinakailangang maghintay.

Elías: Ang maghintay, ang maghintay ay katumbas ng pagdurusa!

Ibarra: Kung hihilingin ko ito, pagtatawanan ako.

Elías: At kung susuportahan kayo ng bayan?

Ibarra: Hinding-hindi! Hindi ako kailanman ang aakay sa karamihan upang makuha sa pamamagitan ng puwersa ang hindi itinuturing na nararapat ng gobyerno, hindi! At kung makita ko man balang araw ang karamihang iyon na armado, ilalagay ko ang aking sarili sa panig ng gobyerno at lalabanan ito, dahil sa magulong pulutong na iyon ay hindi ko makikita ang aking bayan. Nais ko ang kabutihan nito, kaya't nagtatayo ako ng isang paaralan; hinahanap ko ito sa pamamagitan ng edukasyon, sa pamamagitan ng unti-unting pagsulong; kung walang liwanag, walang daan.

Elías: Kung walang pakikibaka, wala ring kalayaan!—sagot ni Elías.

Ibarra: Ngunit ayaw ko ng kalayaang iyon!

Elías: Ngunit kung walang kalayaan, walang liwanag,—tugon ng piloto nang may sigla;—sinasabi ninyong kaunti lamang ang pagkakilala ninyo sa inyong bayan; naniniwala ako. Hindi ninyo nakikita ang pakikibakang inihahanda, hindi ninyo nakikita ang ulap sa abot-tanaw; nagsisimula ang labanan sa larangan ng mga ideya upang bumaba sa arena, na matitina ng dugo; naririnig ko ang tinig ng Diyos: kawawa ang mga nagnanais lumaban dito! Para sa kanila ay hindi isinulat ang kasaysayan!

Si Elías ay nagbagong-anyo: nakatayo, walang sombrero, ang kanyang mukhang lalaking-lalaki, na naliliwanagan ng buwan, ay may kung anong pambihira. Inalog niya ang kanyang makapal na buhok, at nagpatuloy:

Elías: Hindi ba ninyo nakikita kung paano nagigising ang lahat? Ang pagtulog ay tumagal ng mga siglo, ngunit isang araw ang kidlat ay bumagsak, at ang kidlat, sa pagwasak, ay nagbigay-buhay; mula noon ay may mga bagong hilig na kumikilos sa mga diwa, at ang mga hilig na ito, na ngayon ay magkakahiwalay, ay magbubuklod balang araw sa patnubay ng Diyos. Hindi nagkulang ang Diyos sa ibang mga bayan, hindi rin siya magkukulang sa atin; ang kanyang adhikain ay ang adhikain ng kalayaan.

Isang taimtim na katahimikan ang sumunod sa mga salitang ito. Samantala, ang bangka, na di-namamalayang tinatangay ng mga alon, ay papalapit sa pampang. Si Elías ang unang bumasag sa katahimikan.

Elías: Ano ang sasabihin ko sa mga nagpadala sa akin?—tanong niya, na iniba ang tono.

Ibarra: Nasabi ko na sa inyo: na ikinalulungkot ko nang labis ang kanilang kalagayan, ngunit maghintay sila, dahil ang mga sakit ay hindi ginagamot ng iba pang mga sakit, at sa ating kasawian lahat tayo ay may mga kasalanan.

Hindi na sumagot si Elías; yumuko, nagpatuloy sa pagsagwan, at pagdating sa pampang, nagpaalam kay Ibarra, na nagsasabing:

Elías: Nagpapasalamat ako sa inyo, ginoo, sa kagandahang-loob na ipinakita ninyo sa akin; alang-alang sa inyong kapakanan, hinihiling ko na sa hinaharap ay kalimutan ninyo ako at huwag ninyo akong kilalanin sa anumang sitwasyon na matagpuan ninyo ako.

At pagkatapos sabihin ito, muling pinatakbo ang bangka, nagsasagwan patungo sa isang masukal na kakahuyan sa baybayin. Sa mahabang paglalakbay, nanatili siyang tahimik; tila wala siyang nakikita kundi ang libu-libong mga diyamante, na hinahango ng kanyang sagwan at ibinabalik sa lawa, kung saan misteryosong naglalaho ang mga ito sa gitna ng mga bughaw na alon.

Sa wakas ay nakarating siya; isang lalaki ang lumabas mula sa kakahuyan at lumapit sa kanya.

Isang Lalaki: Ano ang sasabihin ko sa kapitan?—tanong nito.

Elías: Sabihin mo na si Elías, kung hindi siya mamatay bago pa man, ay tutuparin ang kanyang pangako,—malungkot na sagot niya.

Isang Lalaki: Kung gayon, kailan ka sasama sa amin?

Elías: Kapag naniniwala ang inyong kapitan na dumating na ang oras ng panganib.

Isang Lalaki: Sige, paalam!

Elías: Kung hindi ako mamatay bago pa man!—bulong ni Elías.