Kabanata LI Mga Pagbabago

Ang mahiyain na si Linares ay seryoso at puno ng pagkabalisa; kakarating lang ng isang sulat mula kay Doña Victorina, na nagsasabing ganito:

Seryoso ang usapin: kilala ni Linares ang ugali ni Doña Victorina at alam niya kung ano ang kaya niyang gawin; ang kausapin siya tungkol sa katuwiran ay parang pagsasalita tungkol sa katapatan at kagandahang-asal sa isang carabinero [bantay ng buwis at adwana] ng Hacienda [kawanihan ng pananalapi ng pamahalaan], kapag balak nitong makahanap ng kontrabando kahit wala naman; ang magmakaawa ay walang silbi; ang manlinlang, mas masama; wala nang ibang paraan kundi ang hamunin siya.

Linares: Pero paano?—sabi niya habang naglalakad mag-isa;—paano kung itaboy niya ako nang walang pakundangan? Paano kung makita ko ang kanyang asawa? Sino ang papayag na maging padrino [katuwang sa duwelo] ko? Ang pari? Si Kapitan Tiago? Sumpain ang oras na nakinig ako sa kanyang mga payo! Nakakayamot na babae! Sino ang pumilit sa akin na magyabang, magkuwento ng kasinungalingan, at mambola sa pamamagitan ng mga pagyayabang! Ano ang sasabihin ng dalagang iyon tungkol sa akin?... Ngayon ay pinagsisisihan kong naging sekretaryo ako ng lahat ng ministro!

Sa malungkot na monologo na ito ay naroon ang mabait na si Linares nang dumating si Padre Salví. Ang totoo, mas payat at maputla ang Pransiskano kaysa dati, ngunit ang kanyang mga mata ay nagniningning ng kakaibang liwanag at may kakaibang ngiti sa kanyang mga labi.

Fray Salví: Ginoong Linares, nag-iisa?—bati niya habang papunta sa sala, kung saan lumalabas ang ilang nota ng piyano mula sa bahagyang nakabukas na pinto nito.

Sinubukang ngumiti ni Linares.

Fray Salví: At si Don Santiago?—dagdag ng pari.

Dumating si Kapitan Tiago sa mismong sandaling iyon, hinalikan ang kamay ng pari, kinuha ang sombrero at baston nito, nang nakangiting parang isang santo.

Fray Salví: Tara, tara!—sabi ng pari habang pumapasok sa sala, sinusundan ni Linares at Kapitan Tiago;—may magagandang balita akong ipapahayag sa lahat. Nakatanggap ako ng mga sulat mula sa Maynila na nagpapatunay sa sulat na dinala sa akin kahapon ni Ginoong Ibarra... kaya, Don Santiago, nawala na ang hadlang.

Si María Clara, na nakaupo sa piyano sa pagitan ng kanyang dalawang kaibigan, ay bahagyang tumayo, ngunit nawalan ng lakas at muling naupo. Namutla si Linares at tumingin kay Kapitan Tiago, na ibinaba ang mga mata.

Fray Salví: Lalo kong nagugustuhan ang binatang iyon,—patuloy ng pari;—sa simula ay mali ang aking paghusga sa kanya... medyo mainitin ang ulo, ngunit pagkatapos ay napakagaling niyang ayusin ang kanyang mga pagkakamali na hindi siya maaaring pagtaniman ng sama ng loob. Kung hindi lang dahil kay Padre Dámaso...

At ang pari ay mabilis na tumingin kay María Clara, na nakikinig ngunit hindi inaalis ang mga mata sa papel ng musika, sa kabila ng mga palihim na kurot ni Sinang, na sa gayon ipinapahayag ang kanyang tuwa, at kung sila-sila lamang ay sumayaw na sana.

Linares: Si Padre Dámaso?...—tanong ni Linares.

Fray Salví: Oo, sinabi ni Padre Dámaso,—patuloy ng pari nang hindi inaalis ang tingin kay María Clara,—na bilang... ninong sa binyag, hindi niya maaaring payagan... pero, sa madaling sabi, naniniwala ako na kung hihingi ng tawad si Ginoong Ibarra, na hindi ko pinagdududahan, maaayos ang lahat.

Tumayo si María Clara, nagdahilan at nagtungo sa kanyang silid, sinamahan ni Victoria.

Kapitan Tiago: At kung hindi siya patawarin ni Padre Dámaso?—tanong ni Kapitan Tiago nang mahina.

Fray Salví: Kung ganoon... bahala na si María Clara... si Padre Dámaso ang kanyang ama... espirituwal; pero naniniwala ako na magkakaintindihan sila.

Sa sandaling iyon ay narinig ang mga yapak at lumitaw si Ibarra, kasunod si Tiya Isabel: ang kanyang presensiya ay nagdulot ng lubhang magkakaibang damdamin. Binati niya nang magiliw si Kapitan Tiago, na hindi alam kung ngingiti o iiyak, at si Linares na may malalim na pagyuko ng ulo. Tumayo si Fray Salví at iniabot ang kanyang kamay nang lubhang magiliw, kaya hindi napigilan ni Ibarra ang isang tinging nagtataka.

Fray Salví: Huwag kayong magtaka,—sabi ni Fray Salví;—kanina lang ay pinupuri ko kayo.

Nagpasalamat si Ibarra at lumapit kay Sinang.

Sinang: Saan ka nagpunta buong araw?—tanong nito sa kanyang masiglang daldal;—nagtatanong kami at sinasabi namin: Saan kaya nagpunta ang kaluluwang iyon na nailigtas mula sa purgatoryo? At bawat isa sa amin ay nagsabi ng iba't ibang bagay.

Ibarra: At maaari bang malaman kung ano ang sinabi ninyo?

Sinang: Hindi, iyon ay isang lihim, ngunit sasabihin ko sa iyo nang sarilinan. Ngayon sabihin mo sa amin kung saan ka nagpunta, upang makita kung sino ang nakahula.

Ibarra: Hindi, iyon din ay isang lihim, ngunit sasabihin ko sa iyo nang sarilinan, kung papayag ang mga ginoo.

Fray Salví: Oo naman, oo naman! Siyempre naman!—sabi ni Padre Salví.

Dinala ni Sinang si Crisóstomo sa isang sulok ng sala: siya ay napakasaya sa ideya na malaman ang isang lihim.

Ibarra: Sabihin mo sa akin, munting kaibigan,—tanong ni Ibarra;—galit ba sa akin si María?

Sinang: Hindi ko alam, pero sabi niya mas mabuti pang kalimutan mo siya at saka siya napapaiyak. Gusto ni Kapitan Tiago na magpakasal siya sa ginoong iyon, gusto rin ni Padre Dámaso, pero hindi siya nagsasabi ng oo o hindi. Kaninang umaga, nang tinatanong namin kung nasaan ka at sinabi ko: Baka nagpunta siya para manligaw sa iba? sumagot siya: Sana nga! at napaiyak siya.

Seryoso si Ibarra.

Ibarra: Sabihin mo kay María na gusto ko siyang makausap nang sarilinan.

Sinang: Nang sarilinan?—tanong ni Sinang habang nakakunot ang noo at nakatingin sa kanya.

Ibarra: Hindi naman lubos na sarilinan, pero huwag lang naroon ang isang iyon.

Sinang: Mahirap iyon: pero huwag kang mag-alala, sasabihin ko sa kanya.

Ibarra: At kailan ko malalaman ang sagot?

Sinang: Bukas, pumunta ka sa bahay nang maaga. Ayaw ni María kailanman na mapag-isa, kaya sinasamahan namin siya; natutulog si Victoria sa tabi niya isang gabi at ako naman sa susunod; bukas ako ang nakatoka. Pero teka, at ang lihim? Aalis ka nang hindi sinasabi sa akin ang pinakamahalaga?

Ibarra: Tama ka! Nagpunta ako sa bayan ng Los Baños; lilinangin ko ang mga niyugan, dahil balak kong magtayo ng isang pabrika; magiging kasosyo ko ang iyong ama.

Sinang: Iyan lang ba? Ano ba namang lihim!—sigaw ni Sinang nang malakas, na parang isang nalokong usurero;—akala ko...

Ibarra: Ingat! Hindi kita pinapayagang ipagkalat ito!

Sinang: Wala akong balak!—sagot ni Sinang habang kinukunot ang ilong.—Kung mas mahalagang bagay sana iyon, sasabihin ko sa mga kaibigan ko; pero bumili ng niyog! niyog! sino ang interesado sa niyog?

At dali-dali siyang umalis upang hanapin ang kanyang mga kaibigan.

Ilang sandali pa, nagpaalam na si Ibarra dahil nakita niyang hindi maiiwasang manamlay ang pagtitipon; may mukhang matamis-mapait si Kapitan Tiago, tahimik si Linares at nagmamasid, ang pari ay nagpapanggap na masaya at nagsasalita tungkol sa ibang mga bagay. Wala sa mga dalaga ang muling lumabas.