Kabanata LII Ang Sulat ng Mga Patay at Mga Anino

Ang maulap na langit ay nagtatago sa buwan; isang malamig na hangin, tanda ng paparating na Disyembre, ay nagwawalis ng ilang tuyong dahon at alikabok sa makitid na daan patungo sa sementeryo.

Tatlong anino ang nag-uusap nang mahina sa ilalim ng pintuan.

Unang Tinig: Nakausap mo na ba si Elías?—tanong ng isang boses.

Ikalawang Tinig: Hindi pa, alam mo naman na siya'y kakaiba at maingat, pero dapat siya'y kabilang sa atin: Iniligtas ni Don Crisóstomo ang kanyang buhay.

Unang Tinig: Dahil doon ay pumayag din ako,—sabi ng unang boses;—pinapagamot ni Don Crisóstomo ang aking asawa sa bahay ng isang doktor sa Maynila. Ako ang bahala sa kumbento para makipagtuos sa kura.

Ikalawang Tinig: At kami naman, sa kuwartel, para ipaalam sa mga guwardiya sibil na may mga anak ang aming ama.

Unang Tinig: Ilan kayo?

Ikalawang Tinig: Lima, sapat na ang lima. Sabi ng alila ni Don Crisóstomo na magiging dalawampu tayo.

Unang Tinig: At kung hindi kayo magtagumpay?

Isa sa Kanila: St!—sabi ng isa at lahat ay natahimik.

Sa tulong ng bahagyang dilim, may natanaw na isang aninong dumarating, dumudulas sa tabi ng bakod: paminsan-minsan ay humihinto na parang lumilingon sa likod.

At hindi siya nagkakamali. Sa likod, mga dalawampung hakbang ang layo, may isa pang anino, mas malaki, at tila mas anino pa kaysa sa una: napakagaan nitong tumapak sa lupa, mabilis na nawawala na parang nilulunok ng lupa tuwing humihinto at lumilingon ang una.

Unang Anino: Sinusundan ako!—bulong nito;—guwardiya sibil kaya? nagsisinungaling kaya ang sakristan mayor?

Ikalawang Anino: Sabi nila dito ang tagpuan,—pabulong na sabi ng pangalawang anino;—may masamang balak siguro kaya't itinatago ito sa akin ng magkapatid.

Ang unang anino ay sa wakas nakarating sa pintuan ng sementeryo. Ang tatlong nauna ay lumapit.

Unang Anino: Kayo ba iyan?

Isa sa Tatlo: Kayo ba iyan?

Unang Anino: Maghiwa-hiwalay tayo, sinusundan ako! Bukas ay makukuha na ninyo ang mga armas, at sa gabi na. Ang sigaw ay: "Mabuhay si Don Crisóstomo!" Umalis na kayo!

Naglaho ang tatlong anino sa likod ng mga pader. Ang bagong dating ay nagtago sa likod ng pintuan at tahimik na naghintay.

Unang Anino: Tingnan natin kung sino ang sumusunod sa akin!—bulong niya.

Ang pangalawang anino ay dumating nang may pag-iingat at huminto na parang tumitingin sa paligid.

Ikalawang Anino: Huli na ako!—pabulong na sabi niya;—pero baka bumalik sila.

At dahil nagsisimula nang bumuhos ang pinong ulan, na tila magtatagal, naisip niyang sumilong sa ilalim ng pintuan.

Natural na natagpuan niya ang isa pa.

Ikalawang Anino: Ah! Sino kayo?—tanong ng bagong dating na may matipunong boses.

Unang Anino: At sino naman kayo?—mahinahong sagot ng isa.

Isang sandali ng katahimikan; parehong sinusubukan nilang kilalanin ang isa't isa sa pamamagitan ng boses at makilala ang mga mukha.

Ikalawang Anino: Ano ang hinihintay ninyo rito?—tanong ng may matipunong boses.

Unang Anino: Ang pagtugtog ng alas otso para makuha ang baraha ng mga patay; gusto kong manalo ng pera ngayong gabi,—sagot ng isa sa karaniwan niyang boses;—at kayo, ano ang ipinunta ninyo rito?

Ikalawang Anino: Para... sa parehong dahilan.

Unang Anino: Aba [Mabuti naman]! natutuwa ako: magkakaroon ako ng kasama. May dala akong mga baraha; sa unang tugtog ng kampana, ilalatag ko sa kanila ang albur [unang latag ng baraha sa monte]; sa ikalawa, ang gallo [ikalawang latag ng baraha]; ang mga gagalaw ay ang mga baraha ng mga patay, at kailangang agawin ang mga iyon sa kanila sa pamamagitan ng taga. May dala rin ba kayong baraha?

Ikalawang Anino: Wala!

Unang Anino: Kung ganoon?

Ikalawang Anino: Simple lang; kung paanong nagbabangka kayo para sa kanila, umaasa akong magbabangka rin sila para sa akin.

Unang Anino: At kung hindi magbangka ang mga patay?

Ikalawang Anino: Ano ang magagawa? Hindi pa naman sapilitan ang sugal sa mga patay...

Nagkaroon ng sandali ng katahimikan.

Unang Anino: May dala ba kayong armas? Paano kayo lalaban sa mga patay?

Ikalawang Anino: Sa pamamagitan ng aking mga kamao,—sagot ng mas malaki sa dalawa.

Unang Anino: Ah, diyablo, naalala ko! Hindi tumataya ang mga patay kapag may higit sa isang buhay, at dalawa tayo.

Ikalawang Anino: Totoo ba? Pero ayokong umalis.

Unang Anino: Ayaw ko rin, kailangan ko ng pera,—sagot ng mas maliit;—pero gawin natin ito: maglaro tayong dalawa, at ang matalo ay lalayo.

Ikalawang Anino: Sige...—sagot ng isa na may halong pagkainis.

Unang Anino: Kung ganoon, pumasok tayo... may dala ba kayong posporo?

Pumasok sila at naghanap sa bahagyang dilim ng angkop na lugar, at agad nakahanap ng isang nitso kung saan sila umupo. Ang mas mababa ay kumuha ng mga baraha mula sa kanyang salakot, at ang isa ay nagsindi ng posporo.

Sa liwanag, tiningnan nila ang isa't isa, ngunit, batay sa ekspresyon ng kanilang mga mukha, hindi nila kilala ang isa't isa. Gayunpaman, makikilala natin sa mas matangkad at may matipunong boses si Elías, at sa mas maliit si Lucas na may peklat sa pisngi.

Lucas: Magputol kayo!—sabi nito, habang patuloy na pinagmamasdan siya.

Inalis niya ang ilang buto na nakita niya sa ibabaw ng nitso, at kumuha ng isang alas at isang kabayo. Si Elías ay nagsisindi ng posporo isa-isa.

Elías: Sa kabayo!—sabi niya, at para markahan ang baraha ay naglagay ng isang buto ng gulugod sa ibabaw nito.

Lucas: Laro!—sabi ni Lucas, at sa apat o limang baraha ay nakakuha ng isang alas.

Lucas: Natalo kayo,—dagdag niya;—ngayon iwan na ninyo akong mag-isa para makapaghanap-buhay ako.

Si Elías, nang hindi nagsasabi ng isang salita, ay umalis at naglaho sa dilim.

Ilang minuto pagkatapos ay tumugtog ang alas otso sa orasan ng simbahan, at inihayag ng kampana ang oras ng mga kaluluwa; ngunit hindi nag-anyaya si Lucas na maglaro sa kahit sino: hindi niya tinawag ang mga patay, tulad ng iniuutos ng pamahiin, kundi nagpugay at bumulong ng ilang mga dasal, nagkrus at nag-antanda nang may sigasig na kapareho ng gagawin nang sandaling iyon ng pinuno ng kapatiran ng santisimo rosaryo.

Patuloy na umambon buong gabi. Pagdating ng alas nuwebe, madilim at wala nang tao ang mga kalye; ang mga lampara ng langis, na dapat isabit ng bawat naninirahan, ay halos isang metro lamang ang naiilawan sa paligid: parang sinindihan para ipakita ang kadiliman.

Dalawang guwardiya sibil ang naglalakad mula sa isang dulo ng kalye patungo sa kabila, malapit sa simbahan.

Guwardiyang Bisaya: Malamig!—sabi ng isa sa Tagalog, na may puntong Bisaya¹; wala tayong nahuhuling sakristan; walang nag-aayos ng kulungan ng manok ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]... Sa pagkamatay ng isa, natuto na sila; nakakabagot ito.

Guwardiyang Tagalog: At ako rin,—sagot ng isa;—walang nagnanakaw o nagkakagulo; pero, salamat sa Diyos, sabi nila na si Elías ay nasa bayan.

Sabi ng alférez na ang makahuli sa kanya ay ligtas sa latigo nang tatlong buwan.

Guwardiyang Bisaya: Ah! Saulado mo ba ang kanyang mga palatandaan?—tanong ng Bisaya.

Guwardiyang Tagalog: Oo naman! matangkad, ayon sa alférez; katamtaman, ayon kay Padre Dámaso; kayumanggi, itim ang mga mata, katamtamang ilong, katamtamang bibig, walang balbas, itim na buhok...

Guwardiyang Bisaya: Ah! at ang mga natatanging palatandaan?

Guwardiyang Tagalog: Itim na kamiseta, itim na pantalon, tagaputol ng kahoy...

Guwardiyang Bisaya: Ah! hindi siya makakatakas; parang nakikita ko na siya.

Guwardiyang Tagalog: Hindi ko siya malilito sa iba, kahit magkamukha sila.

At patuloy na nagronda ang dalawang sundalo.

Sa liwanag ng mga lampara, muli nating nakikita ang dalawang aninong magkasunod na naglalakad nang maingat. Isang malakas na ¿quién vive? [sino iyan?, hamon ng bantay] ang pumigil sa kanila, at ang una ay sumagot ng "España!" na nanginginig ang boses.

Hinila siya ng mga sundalo at dinala sa ilalim ng lampara para kilalanin. Si Lucas ito, ngunit nagdududa ang mga sundalo at nagkatinginan.

Guwardiyang Bisaya: Hindi sinabi ng alférez na may peklat siya!—pabulong na sabi ng Bisaya.—Saan ka pupunta?

Lucas: Magpapamisa para bukas.

Guwardiyang Bisaya: Hindi mo ba nakita si Elías?

Lucas: Hindi ko siya kilala, ginoo!—sagot ni Lucas.

Guwardiyang Bisaya: Hindi kita tinatanong kung kilala mo siya, tanga! hindi rin namin siya kilala; tinatanong kita kung nakita mo siya.

Lucas: Hindi, ginoo.

Guwardiyang Bisaya: Makinig kang mabuti, sasabihin ko ang kanyang mga palatandaan. Ang taas, minsan matangkad, minsan katamtaman; itim ang buhok at mata; lahat ng iba pa ay katamtaman,—sabi ng Bisaya.—Kilala mo na ba siya ngayon?

Lucas: Hindi, ginoo!—sagot ni Lucas na tuliro.

Guwardiyang Bisaya: Kung ganoon, sulong! tanga! tanga!—At tinulak nila siya.

Guwardiyang Tagalog: Alam mo ba kung bakit para sa alférez ay matangkad si Elías, at katamtaman para sa kura?—nag-iisip na tanong ng Tagalog sa Bisaya.

Guwardiyang Bisaya: Hindi.

Guwardiyang Tagalog: Dahil nakalubog sa lusak ang alférez nang pagmasdan niya ito, at nakatayo naman ang kura.

Guwardiyang Bisaya: Tama!—bulalas ng Bisaya;—may talino ka... paano ka naging guwardiya sibil?

Guwardiyang Tagalog: Hindi ako palaging ganito; dati akong nagpupuslit,—sagot ng Tagalog na may pagmamalaki.

Ngunit inagaw ng isa pang anino ang kanilang pansin: hinamon nila ito ng ¿quién vive? at dinala sa liwanag. Sa pagkakataong ito, si Elías mismo ang dumating.

Guwardiyang Bisaya: Saan ka pupunta?

Elías: Hinahabol ko, ginoo, ang isang taong nanakit at nagbanta sa aking kapatid; may peklat siya sa mukha at ang pangalan niya ay Elías...

Guwardiyang Bisaya Guwardiyang Tagalog: Ah!—sigaw ng dalawa, at nagkatinginan sila nang may takot.

At agad-agad silang tumakbo patungo sa simbahan, kung saan ilang minuto ang nakalipas ay naglaho si Lucas.