Kabanata I Isang Pagtitipon

Sa katapusan ng Oktubre, si Don Santiago de los Santos, na kilala sa tawag na 'Kapitan Tiago,' ay nagbigay ng isang hapunan na, kahit noong hapon lamang na iyon ito ipinaalam, taliwas sa kanyang nakasanayan, ay naging paksa na ng lahat ng usapan sa Binondo, sa iba pang mga nayon, at maging sa Intramuros. Si Kapitan Tiago ay kilala noon bilang pinakagalante at bukas-palad, at alam ng lahat na ang kanyang bahay, tulad ng kanyang bansa, ay hindi nagsasara ng pinto sa sinuman, maliban na lang sa kalakalan o sa anumang bago o mapangahas na ideya.

Tulad ng isang pagkakuryente, kumalat ang balita sa mundo ng mga parasito, langaw, o mga hindi imbitadong bisita na nilikha ng Diyos sa Kanyang walang hanggang kabutihan, at buong pagmamahal na pinararami sa Maynila. Ang ilan ay naghanap ng pampakintab para sa kanilang mga sapatos; ang iba naman, mga butones at kurbata, ngunit lahat sila ay abala sa kung paano nila babatiin nang mas pamilyar ang may-ari ng bahay, upang magmukhang matagal na silang magkaibigan, o kung sakaling kailanganin, makapaghanda ng dahilan kung bakit hindi sila nakarating nang mas maaga.

Ang hapunang ito ay ginaganap sa isang bahay sa kalye ng Anloague, at kahit hindi na natin maalala ang numero nito, ilalarawan natin ito upang makilala pa rin, kung sakaling hindi ito nasira ng mga lindol. Hindi natin inaakalang ipagigiba ito ng may-ari, dahil karaniwang ang Diyos o ang Kalikasan ang gumagawa ng ganitong trabaho roon, na marami ring kontratang proyekto mula sa ating Pamahalaan. Ito ay isang malaking gusali, katulad ng marami sa bansa, na matatagpuan sa bahaging nakaharap sa isang sanga ng ilog Pasig, na tinatawag ng iba na ilog ng Binondo, at, tulad ng lahat ng mga ilog sa Maynila, ay siyang ginagampanan ang maraming tungkulin bilang paliguan, kanal, labahan, pangingisdaan, paraan ng transportasyon at komunikasyon, at maging inuming tubig, kapag ginusto ng Tsinong tagadala ng tubig.

Mapapansin sa mahalagang daluyan na ito, kung saan ang kalakalan ay masiglang nagaganap at ang kaguluhan ay hindi maiiwasan, na sa isang distansya na halos isang kilometro, ay may nag-iisang tulay na gawa sa kahoy, na sira sa isang dulo sa loob ng anim na buwan, at hindi naman madaanan sa kabilang dulo sa natitirang bahagi ng taon, at kaya ang mga kabayo sa panahon ng tag-init ay sinasamantala ang permanenteng stato quo [ang di-nagbabagong kalagayan] na ito upang tumalon mula roon sa tubig at maligo, sa laking gulat ng mortal na wala sa sarili, na sa loob ng kanyang kalesa ay naiidlip o namimilosopo tungkol sa mga pagsulong ng siglo.

Ang bahay na tinutukoy natin ay medyo mababa at may mga linyang hindi gaanong matuwid: maaaring ang arkitektong nagtayo nito ay hindi nakakakita nang mabuti, o ito ay epekto ng mga lindol at bagyo, walang makapagsasabi nang tiyak. Isang malapad na hagdanang may berdeng mga balustre at may alpombra sa ilang bahagi ang nag-uugnay sa pasukang nalalatagan ng makikintab na baldosa papunta sa pangunahing palapag, sa pagitan ng mga paso ng bulaklak, bawat isa ay nasa ibabaw ng mga pedestal na gawa sa porselanang Tsino na may mga makukulay at pambihirang disenyo.

Dahil walang mga bantay-pinto o alilang hihingi o magtatanong ng tiket ng ating imbitasyon, umakyat tayo, O ikaw na bumabasa sa akin, kaibigan man o kaaway! Tumuloy ka kung ikaw ay naaakit sa mga tunog ng orkestra, sa liwanag, o sa makahulugang kalansing ng mga pinggan at kubyertos, at gusto mong makita kung paano nagaganap ang mga pagtitipon sa Perlas ng Silangan. Ikagagalak ko sana, at para na rin sa aking kaginhawaan, na huwag nang ilarawan sa iyo ang bahay, ngunit ito ay mahalaga, sapagkat tayo, bilang mga mortal, ay katulad ng mga pagong: hinuhusgahan at inuuri tayo ayon sa ating tinatahanang talukab; dahil dito at sa iba pang mga katangian, katulad na rin ng mga pagong ang mga mortal ng Pilipinas.

Sa ating pag-akyat, bigla nating matatagpuan ang ating sarili sa isang maluwang na silid, na tinatawag doong caída [silid na sinasapitan ng hagdan], hindi ko alam kung bakit, na ngayong gabi ay nagsisilbing kainan at silid ng orkestra. Sa gitna ay isang mahabang mesang sagana sa mga mahahaling palamuti, na tila kumikindat sa mga di-imbitado ng mga matatamis na pangako, at nagbabanta sa mahiyain na binibini, sa simpleng dalaga, ng dalawang nakakabagot na oras kasama ang mga hindi niya kakilala, kung saan ang ginagamit na wika at paraan ng pananalita ay madalas na may partikular na karakter.

Salungat sa mga makamundong paghahandang ito ang mga sari-saring kulay na larawan sa mga dingding, na naglalarawan ng mga relihiyosong tema tulad ng Purgatoryo, Impiyerno, Huling Paghuhukom, Kamatayan ng Matuwid, Kamatayan ng Makasalanan, at sa likuran, sa loob ng napakaganda at eleganteng markong yari sa estilo ng Renacimiento [istilo ng Muling Pagsilang sa Europa] na inukit ni Arévalo, ay isang kakaibang larawan na malaki ang sukat, kung saan makikita ang dalawang matandang babae...

Ito ang sabi sa inskripsiyon: "Nuestra Señora de la Paz y Buenviaje [Mahal na Birhen ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay], na pinipintuho sa Antipolo, sa anyo ng isang pulubi, ay dumalaw habang may sakit ang madasalin at tanyag na Kapitana Inés."¹ Ang komposisyon, kahit hindi gaanong nagpapakita ng kagandahan o sining, ay puno ng realismo: ang maysakit ay parang isang bangkay na nabubulok na, dahil sa mga dilaw at asul na kulay sa kanyang mukha; ang mga baso at iba pang mga lalagyan, na kaagapay ng mga tumatagal na sakit, ay napakadetalyado na maaaring makita pati ang kanilang mga laman.

Sa pagmasid ng mga nakakagutom na larawang ito na nagdudulot pa ng mga payapang kaisipang pambukid, maaaring maisip ng mga tao na ang tusong may-ari ng bahay ay mahusay sa pagkilala ng mga ugali ng karamihan na umuupo sa kanyang mesa, at upang maitago nang kaunti ang kanyang paraan ng pag-isip, isinabit niya sa kisame ang magagandang mga lampara mula sa Tsina, mga hawla na walang ibon, mga bolang kristal na may patong na asoge, pula, berde, at asul; mga natuyong halamang panghimpapawid, mga pinatuyo at pinalobong isda na tinatawag na botete [isdang butete], at iba pa, at ang lahat ng ito ay nagtatapos sa isang gilid na nakaharap sa ilog na may kakaibang mga arko ng kahoy, bahagyang Tsino, bahagyang Europeo, kung saan matatanaw ang isang azotea [bukas na terasa ng bahay] na may mga balag at mga glorieta [pabilog na kubol na nababalot ng halaman] na bahagyang naiilawan ng mga maliliit na parol na papel ng iba't ibang kulay.

Naroon sa sala ang mga taong kakain, sa pagitan ng napakalalaking salamin at kumikinang na mga aranya: naroon, sa ibabaw ng isang platapormang gawa sa pino, ang isang napakagandang piano de cola [malaking piyanong pahalang] na napakamahal, at mas mahalaga pa ngayong gabi, dahil walang tumutugtog nito. Naroon din ang isang malaking larawang-langis ng isang guwapong lalaki, naka-frac [pormal na amerikanang may buntot], matigas ang tindig, tuwid, simetriko tulad ng baston na may mga borlas na hawak niya sa kanyang mga matitigas na daliring may mga singsing: ang larawan ay parang nagsasabi:

Ang Larawan: “Ahem! Tingnan ninyo kung gaano karami ang suot ko at kung gaano ako kaseryoso!”

Ang mga upuan ay elegante, ngunit marahil ay hindi komportable at hindi mabuti sa kalusugan: malamang na hindi iniisip ng may-ari ng bahay ang kalinisang pangkalusugan ng kanyang mga panauhin, kundi ang sariling karangyaan.

Kapitan Tiago: “Nakakatakot ang disenteriya, ngunit nakaupo kayo sa mga silyong galing sa Europa, at hindi iyan laging natatamasa!” sasabihin siguro niya sa kanila.

Ang sala ay halos puno ng mga tao: ang mga lalaki ay nakahiwalay sa mga babae, tulad sa mga simbahang Katoliko at sa mga sinagoga. May iilang dalagang Pilipina at Española [babaeng Kastila]: ibinubuka nila ang bibig upang pigilan ang hikab, ngunit agad itong tinatakpan ng kanilang pamaypay; halos hindi sila makabulong ng ilang salita; anumang usapan ng nagtatangkang magsimula ay namamatay sa pagitan ng mga maikling salita, tulad ng mga ingay na naririnig sa gabi sa isang bahay, ingay ng mga daga at butiki. Baka ang mga imahe ng iba't ibang Nuestra Señora [Mahal na Birhen] na nakasabit sa mga pader ang pumipilit sa kanila na manatiling tahimik at may relihiyosong kahinahunan, o dito lamang naiiba ang mga babae?

Ang tanging sumasalubong sa pagdating ng mga ginang ay isang matandang babae na pinsan ni Kapitan Tiago, mukhang mabait at hindi magaling mag-Kastila. Ang buo niyang pakikitungo at kagandahang-asal ay ang pag-aalok ng isang bandehado ng tabako at buyo² sa mga Española, at ang pagpapahalik ng kanyang kamay sa mga Pilipina, tulad na tulad ng ginagawa ng mga prayle. Sa huli, nabagot din ang matandang babae, kaya't sinamantala niya ang pagkakataon nang mabasag ang isang pinggan upang magmadaling umalis habang bumubulong:

Matandang Pinsan: “Hesus! Hintayin ninyo, indignos [mga kahiya-hiya]!”

At hindi na siya muling nagpakita.

Sa mga lalaki naman, mas marami na silang ingay. Ang ilang kadete ay masiglang nag-uusap, pero mahihinang boses lang ang maririnig. Nakatayo sa isang sulok, paminsan-minsang tumitingin at nagtuturo sila ng daliri sa iba't ibang tao sa kwarto; nagtatawanan sila nang hindi masyadong halata. Sa kabilang dako, may dalawang banyaga na nakaputi ang suot, nakatalikod ang mga kamay at walang sinasabi, na naglalakad nang malalaking hakbang mula sa isang dulo ng silid papunta sa kabila, gaya ng mga nababagot na pasahero sa kubyerta ng isang barko. Ang lahat ng atensyon at kasiglahan ay galing sa isang grupo na binubuo ng dalawang prayle, dalawang sibilyan, at isang sundalo sa paligid ng isang maliit na mesa na may mga bote ng alak at mga biskwit na Ingles.

Ang sundalo ay isang matandang tenyente, matangkad, at may seryosong mukha; siya ay parang isang Duke de Alba [Kastilang heneral na kilala sa bagsik] na napag-iwanan sa ranggo sa Guardia Civil [pulisyang militar ng pamahalaang Kastila]. Kaunti lang ang kanyang sinasabi, pero matigas at maikli. Isa sa mga prayle, isang batang Dominikano – guwapo, malinis, at may kumikinang na itsura tulad ng kanyang salamin sa matang may gintong balangkas – ay maaga nang nagkaroon ng ugaling matanda: siya ang kura ng Binondo, at noong mga nakaraang taon, siya ay naging guro sa San Juan de Letrán. Kilala siya bilang isang magaling na debatista, kaya naman noong mga panahong nangangahas pa ang mga anak ni Guzmán na makipagtunggali sa mga pinong katwiran gaya ng mga layko, hindi kailanman siya nahuli o napalito ni B. de Luna [Benedicto de Luna, kilalang abogadong Pilipino], na mahusay rin sa pakikipagtalo: iniiwan siya ng mga pagbubukod ni Fray Sibyla na tulad ng mangingisdang nais humuli ng palos gamit ang silo. Hindi masyadong masalita ang Dominikano at tila tinitimbang niya ang kanyang mga salita.

Sa kabaligtaran, ang isa pa, na isang Pransiskano, ay marami kung magsalita at higit pa kung kumumpas. Kahit na nagsisimula nang magputi ang kanyang buhok, mukhang matibay pa rin ang kanyang pangangatawan. Ang kanyang maayos na mukha, tinging hindi nakapapanatag ng loob, malapad na panga, at mala-Hercules na anyo ay nagbibigay sa kanya ng hitsura ng isang Romanong patricio [maharlika] na nagbabalatkayo. Hindi mo maiiwasang maalala ang isa sa tatlong monghe na binanggit ni Heine sa kanyang Dioses en el Destierro [Mga Diyos sa Pagkatapon], na tuwing ekinoksiyo ng Setyembre, doon sa Tirol, ay tumatawid sa isang lawa sa hatinggabi sakay ng bangka, at sa bawat pagkakataon ay iniiwan sa kamay ng pobreng bangkero ang isang pilak na barya, malamig na parang yelo, na nagdudulot sa kanya ng matinding takot. Gayunpaman, si Fray Dámaso ay hindi kasing-misteryoso ng mga iyon. Siya’y masayahin, at bagama’t ang tono ng kanyang boses ay magaspang, gaya ng isang taong hindi kailanman nagpipigil sa sarili, at naniniwalang banal at walang kapantay ang lahat ng kanyang sinasabi, ang kanyang masigla at tapat na tawa ay nagpapawi sa hindi kaaya-ayang impresyon na ito. Kaya naman, mapipilitan kang patawarin siya kahit na nagpapakita siya sa sala ng mga paa niyang walang medyas at mga mabalahibong binti na maaaring magbigay ng malaking kita sa isang Mendieta sa mga perya sa Quiapo.³

Isa sa mga sibilyan, isang maliit na lalaki na may itim na balbas, ang kanyang tanging kahanga-hangang katangian ay ang ilong na, ayon sa laki nito, ay hindi maaaring kanya; ang isa pa, isang binatang blondo, tila bagong dating sa bansa: siya ang mainit na kadebate ng Pransiskano.

Fray Dámaso: Makikita rin ninyo,—ang sabi ng prayle;—kapag ilang buwan na kayong naninirahan sa bansa, makukumbinsi kayo sa sinasabi ko: iba ang pamamahala sa Madrid kaysa sa pagiging nasa Pilipinas.

Binatang Blondo: Ngunit…

Fray Dámaso: Ako halimbawa,—tuloy-tuloy ni Fray Dámaso na tumataas ang boses upang huwag bigyan ng pagkakataon ang iba na magsalita,—ako na may dalawampu't tatlong taon nang kumakain ng saging at morisqueta⁴, ako ay may karapatan na magsalita nang may awtoridad tungkol dito. Huwag ninyo akong bigyan ng mga teorya o retorika; kilala ko ang mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]. Isipin ninyo na mula noong dumating ako sa bansa, naatasan ako sa isang maliit na bayan, totoo man, ngunit masipag sa pagsasaka. Hindi pa ako gaanong bihasa sa Tagalog, ngunit nangungumpisal na ako ng mga babae, at nauunawaan namin ang isa't isa, at labis nila akong minahal kaya, makalipas ang tatlong taon, nang ilipat nila ako sa isang mas malaking bayan, na bakante dahil sa pagkamatay ng paring Indio, silang lahat ay umiiyak, binuhusan ako ng mga regalo, ako ay sinamahan ng musika…

Binatang Blondo: Ngunit iyan lamang ay nagpapakita ng…

Fray Dámaso: Hintay, hintay kayo! Huwag kayong masyadong mabilis! Ang sumunod sa akin ay mas maikli ang paninilbihan, at nang umalis siya, mas maraming kasama, mas maraming luha at mas maraming musika, kahit na mas madalas siyang mamalo at itinaas pa niya nang halos doble ang mga bayarin sa parokya.

Binatang Blondo: Ngunit pahihintulutan n'yo sana ako…

Fray Dámaso: Higit pa riyan; sa bayan ng San Diego, dalawampung taon akong nanirahan, at ilang buwan pa lamang mula nang... iwan ko ito (dito ay tila nainis siya). Dalawampung taon, hindi maaaring itanggi ng sinuman, ay higit pa sa sapat upang makilala ang isang bayan. Ang San Diego ay may anim na libong kaluluwa, at kilala ko ang bawat mamamayan doon na parang ako mismo ang nagluwal at nagpasuso sa kanila: alam ko ang kahinaan ng isang ito, kung ano ang ipinag-aalala ng isang iyon, sino ang nanliligaw sa dalagang iyon, anong mga pagkakasala ang nagawa ng babaeng ito at kung kanino, sino ang tunay na ama ng bata, at iba pa, dahil kinukumpisal ko ang bawat nilalang; ingat na ingat silang hindi magkulang sa kanilang tungkulin. Si Santiago, ang may-ari ng bahay, ang magsabi kung ako'y nagsisinungaling; maraming lupa siya roon at doon kami nagkaibigan. Ngunit makikita ninyo kung ano ang tunay na ugali ng Indio; nang umalis ako, ilang matatandang babae lamang ang sumama sa akin at ilang kasapi ng mga kapatid ng ikatlong orden, kahit na dalawampung taon akong naroon!

Binatang Blondo: Ngunit hindi ko makita kung paano ito may kinalaman sa pag-aalis ng monopolyo sa tabako,—sagot ng blondeng lalaki habang nagsasamantala ng isang pagtitigil, samantalang umiinom ng isang kopita ng Jerez [alak na sherry mula sa Jerez, Espanya] ang Pransiskano.

Si Fray Dámaso, na puno ng pagkagulat, ay muntik nang mabitawan ang kanyang kopita. Sandali siyang tumitig nang diretso sa binata.

Fray Dámaso: Paano? Paano?—ang sigaw niya pagkatapos, may lubos na pagtataka.—Ngunit posible bang hindi ninyo nakikita ang halatang ito na kasinlinaw ng liwanag? Hindi ba ninyo nakikita, anak ng Diyos, na ang lahat ng ito ay malinaw na nagpapatunay na ang mga reporma ng mga ministro ay walang katuwiran?

Sa pagkakataong ito, ang blondeng lalaki naman ang natigilan; lalong ikinunot ng tenyente ang kanyang mga kilay; ang maliit na lalaki ay ginagalaw ang ulo na tila sumasang-ayon kay Fray Dámaso o kaya'y tumututol. Nakuntento na lamang ang Dominikano na halos talikuran silang lahat.

Binatang Blondo: Naniniwala po ba kayo…?—sa wakas ay seryosong naitanong ng binata, puno ng kuryosidad habang tinitingnan ang prayle.

Fray Dámaso: Kung naniniwala ako? Tulad sa Ebanghelyo! Ang Indio ay napakatamad!

Binatang Blondo: Ah! patawarin po ninyo ang aking pagsabad,—ang sabi ng binata na bumaba ang boses at inilapit nang kaunti ang kanyang upuan;—binanggit ninyo ang isang salitang lubos na pumupukaw sa aking interes: tunay bang likas sa mga katutubo ang katamarang iyan, o, ayon sa isang dayuhang manlalakbay, ginagamit lamang natin ang katamarang ito upang pagtakpan ang sarili nating katamaran, ang ating pagkaatrasado, at ang ating sistemang kolonyal? Ang tinutukoy niya ay ang ibang mga kolonya kung saan ang mga naninirahan ay parehong lahi…

Fray Dámaso: Aba! Inggit! Tanungin ninyo si G. Laruja, na may kaalaman din sa bansa; tanungin ninyo kung may kapantay ang kamangmangan at katamaran ng Indio!

Laruja: Talaga nga,—ang sagot ng maliit na lalaki, na siya ang tinutukoy,—saanman sa mundo, hindi ninyo makikita ang mas tamad kaysa sa Indio, saanman sa mundo!

Fray Dámaso: Wala ring mas bisyoso, o mas walang utang na loob!

Laruja: O mas walang modo!

Nagsimula nang tumingin-tingin sa paligid nang may pagkabalisa ang binatang blondo.

Binatang Blondo: Mga ginoo,—aniya nang mahina,—sa tingin ko'y nasa bahay tayo ng isang Indio; ang mga binibining iyon...

Fray Dámaso: Ay, huwag kayong masyadong mabahala! Si Santiago ay hindi nag-iisip na siya'y Indio, at bukod pa roon, wala siya rito at... kahit pa narito siya! Kalokohan lamang iyan ng mga bagong dating. Hintayin lang ninyong lumipas ang ilang buwan; magbabago ang inyong opinyon kapag nakadalo na kayo sa maraming pista at bailuhan [mga sayawan ng bayan], nakatulog sa mga katre at nakakain ng maraming tinola.

Binatang Blondo: Ang tinatawag ba ninyong tinola ay isang prutas na kauri ng lotus, na nagpapalimot sa tao… ganoon?

Fray Dámaso: Anong lotus o loterya!—tumatawang sagot ni Padre Dámaso;—para kayong nagpapaikot ng tambiyolo. Ang tinola ay gulay [sinabawang ulam] ng manok at kalabasa. Gaano katagal na mula nang dumating kayo?

Binatang Blondo: Apat na araw,—sagot ng binata na medyo napikon.

Fray Dámaso: Naparito ba kayo bilang kawani ng pamahalaan?

Binatang Blondo: Hindi po, ginoo; dumating ako ng sarili kong kagustuhan upang makilala ang bansa.

Fray Dámaso: Aba, anong kakaibang ibon!—ang sigaw ni Fray Dámaso habang tinitingnan siya ng may kuryosidad.—Dumating ng sarili at walang kabuluhan! Anong kakaibang pangyayari! Gayong napakaraming aklat... basta't may kaunting sentido komun... marami nang nakasulat ng mahuhusay na aklat nang ganoon! Basta't may kaunting sentido komun…

Fray Sibyla: Sinabi po ng Inyong Kagalang-galangan, Padre Dámaso,—biglang sumingit ang Dominikano na nagputol sa usapan,—na ang Inyong Kagalang-galangan ay nanirahan nang dalawampung taon sa bayan ng San Diego at iniwan ito... Hindi po ba nasiyahan ang Inyong Kagalang-galangan sa bayang iyon?

Nang tanungin si Fray Dámaso ng ganoong tono na natural at halos walang pag-aalala, biglang nawala ang kanyang kasiyahan at tumigil sa pagtawa.

Fray Dámaso: Hindi!—ang tuyo at pagalit na ungol niya, at marahas siyang sumalampak sa sandalan ng kanyang silyon.

Nagpatuloy ang Dominikano sa mas walang pakialam na tono:

Fray Sibyla: Tiyak na masakit ang iwanan ang isang bayan kung saan ka nagtagal ng dalawampung taon, at kilala mo na tulad ng abitong suot mo. Ako man, nalungkot ako nang iwan ko ang Camiling, kahit na ilang buwan lang ako roon... pero ginagawa ng mga nakakataas para sa kabutihan ng Komunidad... para sa aking kabutihan.

Sa unang pagkakataon sa gabing iyon, tila labis na nag-aalala si Fray Dámaso. Bigla siyang sumuntok sa braso ng kanyang upuan at, habang hinihingal, sumigaw:

Fray Dámaso: O may relihiyon o wala, ibig sabihin, o malaya ang mga kura o hindi! Napapahamak ang bansa, napahamak na!

At muli siyang sumuntok.

Ang buong silid, nagulat, ay lumilingon sa grupo: itinaas ng Dominikano ang kanyang ulo upang tingnan siya sa ilalim ng kanyang salamin. Ang dalawang dayuhan na naglalakad ay huminto sandali, nagtinginan, bahagyang ngumisi sa isa't isa, at pagkatapos ay nagpatuloy sa kanilang paglalakad.

Laruja: Masama ang loob niya dahil tinawag siyang 'Inyong Kagalang-galangan'!—bulong ni G. Laruja sa tenga ng binatang blondo.

Fray Sibyla Tenyente: Ano po ang ibig ninyong sabihin, Inyong Kagalang-galangan? Ano po ang nangyayari sa inyo?—tanong ng Dominikano at ng tenyente sa magkaibang tono ng boses.

Fray Dámaso: Kaya't dumadating ang maraming sakuna! Sinusuportahan ng mga pinuno ang mga eretiko laban sa mga ministro ng Diyos!—tuloy-tuloy na sabi ng Pransiskano habang itinaas ang kanyang matatag na mga kamao.

Tenyente: Ano ang ibig ninyong sabihin?—ang tanong ulit ng nakakunot-noong tenyente, na bahagyang tumatayo.

Fray Dámaso: Ano ang ibig kong sabihin?—ulit ni Fray Dámaso, pinalakas ang boses at harap-harapang humarap sa tenyente.—Sinasabi ko ang gusto kong sabihin! Ako, ako ay nagsasabi na kapag itinapon ng pari ang bangkay ng isang eretiko mula sa kanyang sementeryo, walang sinuman, kahit ang mismong hari, ay may karapatang makialam at lalong hindi magpataw ng parusa. Kaya isang maliit na heneral, isang maliit na Heneral Calamidad [Sakuna]⁵…

Tenyente: Padre, ang Kanyang Ekselensiya ay Vice Real Patrono [kinatawan ng hari bilang patron ng Simbahan]!—sigaw ng militar habang tumitindig.

Fray Dámaso: Anong Ekselensiya o Vice Real Patrono!—sagot ng Pransiskano, tumayo rin.—Noong unang panahon, kinaladkad na sana siya pababa ng hagdan, tulad ng ginawa ng mga Korporasyon sa walang-diyos na gobernador Bustamante. Yaon nga ang mga panahon ng pananampalataya!

Tenyente: Binabalaan ko kayo na hindi ko papayagan... Kinakatawan ng Kanyang Ekselensiya ang Kanyang Kamahalan, ang Hari!

Fray Dámaso: Anong hari o anong Roque! Para sa amin, walang ibang hari kundi ang lehitimo…

Tenyente: Tigil!—sigaw ng tenyente na may pagbabanta at tila nakikipag-usap sa kanyang mga sundalo;—bawiin ninyo ang lahat ng sinabi ninyo o bukas na bukas ay isusumbong ko kayo sa Kanyang Ekselensiya…

Fray Dámaso: Sige, lakad na kayo ngayon din, lakad na!—sagot ni Fray Dámaso nang may pang-aasar, lumalapit sa kanya na nakakuyom ang mga kamao.—Akala ba ninyo, dahil nakaabito ako, ay kulang na ako?... Lakad na kayo at ako pa ang magpapahiram ng aking karwahe!

Nagiging katawa-tawa na ang pagtatalo, ngunit mabuti na lamang at namagitan ang Dominikano.

Fray Sibyla: Mga Ginoo!—aniya nang may tonong awtoridad at boses na humal na bagay na bagay sa mga prayle—hindi natin dapat ipaghalo ang mga bagay o maghanap ng pagkakasala kung saan wala naman. Dapat nating ibukod ang mga salita ni Fray Dámaso bilang mula sa isang tao at bilang isang pari. Ang mga salita ng pari, bilang ganoon, per se [sa ganang sarili], kailanma'y hindi makasasakit sapagkat nagmumula ito sa ganap na katotohanan. Sa mga salita ng tao, kailangan pang gumawa ng isa pang pagbubukod: ang mga sinasabi niya ab irato [dala ng galit], ang mga sinasabi ex ore [mula sa bibig] pero hindi in corde [mula sa puso] at ang mga sinasabi in corde. Ang mga huling ito lamang ang maaaring maging nakasasakit at depende pa kung ang mga ito ay dati nang nasa in mente [sa isip] dahil sa isang dahilan, o kung dumarating lamang ang mga ito per accidens [nang nagkataon lamang] sa init ng usapan, kung may…

Tenyente: Ako naman, por accidens [maling bigkas ng tenyente sa per accidens] at sa sarili kong kaalaman, ay alam ang mga dahilan, Padre Sibyla!—putol ng militar na nalilito sa mga pagkakaiba at natatakot na kung patuloy ang mga ito, baka siya pa ang lumabas na may sala.—Alam ko ang mga dahilan, at ang Inyong Kagalang-galangan ang magbubukod sa mga ito. Habang wala si Padre Dámaso sa San Diego, inilibing ng koadyutor ang labi ng isang napakarangal na tao... oo, ginoo, napakarangal; ilang beses ko na siyang nakausap at nakituloy sa kanyang bahay. Na hindi siya kailanman nangumpisal, ano naman? Ako man ay hindi nangungumpisal; pero sabihing nagpakamatay siya, iyon ay isang kasinungalingan, isang paninira. Ang isang tao gaya niya, na may anak na pinag-uukulan niya ng kanyang pagmamahal at pag-asa, isang tao na may pananampalataya sa Diyos, na nakikilala ang kanyang mga obligasyon sa lipunan, isang taong tapat at makatarungan ay hindi magpapakamatay. Ito ang aking sinasabi, at hindi ko na sasabihin ang iba ko pang iniisip, at magpasalamat kayo riyan, Inyong Kagalang-galangan.

At tinalikuran ang Pransiskano, siya'y nagpatuloy:

Tenyente: Ngayon nga, ang kurang ito, pagbalik sa bayan at pagkatapos pagmalupitan ang kawawang koadyutor, ipinahukay ang bangkay at ipinalabas sa sementeryo para ilibing hindi ko alam kung saan. Ang bayan ng San Diego ay walang lakas ng loob na magprotesta; totoo naman, kaunti lamang ang nakakaalam: walang kamag-anak ang patay, at ang kanyang tanging anak ay nasa Europa; ngunit nalaman ito ng Kanyang Ekselensiya, at dahil siya'y taong may matuwid na puso, humingi siya ng parusa... at si Padre Dámaso ay nailipat sa mas magandang bayan. Iyan ang buong pangyayari. Ngayon, gawin na ninyo ang inyong mga pagbubukod, Inyong Kagalang-galangan.

At pagkasabi nito, siya'y lumayo sa grupo.

Fray Sibyla: Labis kong ikinalulungkot na nabanggit ko, nang hindi ko nalalaman, ang napakaselang usaping ito,—sabi ni Padre Sibyla nang may panghihinayang.—Ngunit sa huli, kung siya'y nakinabang sa paglipat sa mas magandang bayan…

Fray Dámaso: Ano bang makukuha sa paglipat! At ang mga nawawala sa mga paglipat... at mga papel... at mga... at lahat ng nawawala?—nauutal na sabad ni Fray Dámaso, na hindi mapigil ang kanyang galit.

Unti-unti, bumalik ang pagtitipon sa kanilang dating katahimikan.

May dumating na iba pang tao, kasama na ang isang matandang Espanyol, pilay, may mukhang mabait at maamo, na nakasandal sa braso ng isang matandang Pilipina, puno ng kulot at kolorete, at nakadamit nang pang-Europeo.

Magiliw silang binati ng grupo; umupo sina doktor de Espadaña at ang kanyang asawa, ang doktora Doña Victorina, sa pagitan ng ating mga kilala. May makikita ring ilang mamamahayag at may-ari ng almasen na nagbabatian at paroo't parito nang hindi alam ang gagawin.

Binatang Blondo: Ngunit puwede ba ninyong sabihin sa akin, Ginoong Laruja, kung ano ang pagkatao ng may-ari ng bahay?—tanong ng binatang blondo.—Hindi pa ako naipakikilala sa kanya.

Laruja: Sinasabi nilang umalis siya: hindi ko rin siya nakita.

Fray Dámaso: Dito sa lugar na ito, hindi na kailangan ng pakikilala!—sabat ni Fray Dámaso.—Si Santiago ay isang taong may mabuting disposisyon.

Laruja: Isang taong hindi naman nakaimbento ng pulbura,—dagdag ni Laruja.

Doña Victorina: Pati kayo, Ginoong Laruja!—sigaw ni Doña Victorina nang may malambing na paninisi, habang nagpapaypay.—Paano naman maiimbento ng kawawang tao ang pulbura, kung ayon sa sabi, ang mga Tsino ang unang nag-imbento nito ilang siglo na ang nakararaan?

Fray Dámaso: Ang mga Tsino? Nababaliw na ba kayo?—sigaw ni Fray Dámaso.—Tumigil nga kayo! Ang nag-imbento niyan ay isang Pransiskano, isa sa aming orden, si fray hindi ko alam kung sinong Savalls⁶ noong siglo... ikapito!

Doña Victorina: Isang Pransiskano!—Eh, siguro'y naging misyonero sa Tsina 'yun si Padre Savalls,—tugon ni Doña Victorina, na hindi basta-basta bibitawan ang kanyang mga ideya.

Fray Sibyla: Schwartz ang ibig ninyong sabihin, ginang,—sagot ni Fray Sibyla nang hindi siya tinitingnan.

Doña Victorina: Hindi ko alam; si Fray Dámaso ang nagsabi ng Savalls: ako'y walang ginawa kundi mag-ulit!

Fray Dámaso: Ganun din! Savalls o Chevás [bigkas ni Fray Dámaso sa Schwartz], ano ang pinagkaiba? Hindi naman siya magiging Tsino dahil lang sa isang titik!—ang sagot na may pagkainis ng Pransiskano.

Fray Sibyla: At sa ikalabing-apat na siglo, hindi sa ikapito,—dagdag ng Dominikano sa tonong pagtutuwid, na tila upang sugatan ang pagmamataas ng isa.

Fray Dámaso: Eh, isang siglo dagdag o kulang, hindi rin naman siya magiging Dominikano dahil diyan!

Fray Sibyla: Aba, huwag kayong magalit, Inyong Kagalang-galangan!—ang sabi ni Padre Sibyla na ngumingiti.—Mas mabuti nga na siya ang nag-imbento; naligtas niya sa trabahong iyon ang kanyang mga kapatid.

Doña Victorina: At sinasabi po ba ninyo, Padre Sibyla, na nangyari 'yun sa ikalabing-apat na siglo?—tanong ni Doña Victorina nang may malaking interes.—Bago o pagkatapos kay Cristo?

Mabuti na lamang para sa tinanong, may dalawang tauhang pumasok sa sala.